NEWSLETTER
| O języku polskim - VIII 2010 |
 |
 |
 |
O języku polskim [blog]
Więcej objaśnień trudnych problemów językowych znajdziesz w słownikach, a te są w Księgarni.»»» SIERPIEŃ 2010 «««Jak wymawiać liczebnik sześćset? Najpierw, jak nie należy mówić. Wymowa [sześćset] jest przesadnie staranna, a [szeset] przeciwnie, niestaranna, więc niegodna polecenia. Można się domyślać, że liczebnik ten wymawiać trzeba rozsądnie, a więc [sześset] lub [szejset]. 31.08.2010
Skróty od magister i doktor i ich odmiana Same skróty są na ogół znane, mają formę mgr, dr, a w mianowniku zapisuje się je bez kropki, bo zawierają ostatnią literę pełnego wyrazu. Problem pojawia się jednak w zapisie form pozostałych przypadków gramatycznych. Jeśli wyrazy te odnoszą się do kobiet, pozostaną nieodmienne w każdym kontekście. Jeśli jednak dotyczą mężczyzn, odmienimy je, dodając końcówkę, np. z drem Nowakiem, lub − gdybyśmy chcieli odciąć też końcówkę − z dr. Nowakiem. Kropka w takim wypadku sygnalizuje odcięcie końcowej części wyrazu. 30.08.2010 Lampka tokaju czy tokaja? Możemy pojechać do Tokaju (miasta na Węgrzech), żeby napić się... Tu problem: tokaju czy tokaja? Nazwa gatunku wina pochodzi od nazwy miasta, a odmieniamy ją tak samo. Trzeba tylko pamiętać, że wyrazy takie piszemy małymi literami, np. chianti, porto. Oznacza to, że w Tokaju możemy napić się tokaju. 29.08.2010 Czy odmieniać włoskie imię Enzo? Imię to wymawiamy [enco], łatwo więc je odmieniać: Enza, Enzowi, Enzem, Enzu. Zdarza się jednak, że wolimy odstąpić od odmiany imion obcych, co w pewnych wypadkach jest możliwe. W tym wypadku moglibyśmy to zrobić, pod warunkiem że imię wystąpi razem z nazwiskiem lub innym odmienianym wyrazem, np. do pana Enzo, o Enzo Ferrarim. 28.08.2010 Zdrobnienia od imienia Jerzy Już nieraz dostawałem prośby (niekiedy były to niemal żądania) o podanie wszystkich zdrobnień od jakiegoś imienia. Trudno wyjaśnić, ze jest to praktycznie niemożliwe, bo takie imiona wyrażające naszą sympatię i bliskość wobec innych można tworzyć w bardzo różnorodny sposób. Od imienia Jerzy mamy chyba kilkanaście form zdrobniałych i pieszczotliwych, np. Jurek, Jerzyk, Jureczek, Juruś, Jurcio, Jurko, Jerzuś, Jerzunio, Jurunio, Są też pozorne zgrubienia, np. Jur, Jura, Juras, które w rzeczywistości nie różnią się od form zdrobniałych, bo za ich pomocą wyrażamy sympatię do innych. Są również inne formy kolokwialne, np. śląska Jorguś i literacka Orcio. 27.08.2010 Mnie czy mi? Są to formy celownika zaimka ja. Pierwsza z nich występuje w pozycji, na którą pada akcent logiczny, tzn. przede wszystkim na początku i na końcu zdania oraz w połączeniach z przyimkami. Forma druga, krótsza, pojawia się w pozycji nieakcentowanej. Powiemy więc: „Daj mi to”, ale „Mnie słuchaj”, „Słuchaj mnie”, „Przyjdź do mnie dzisiaj”. 26.08.2010 Powinno być gap czy gapa? Oba wyrazy istnieją w języku polskim, pierwszy oznacza kogoś, kto się czemuś przypatruje, gapi się na coś, drugi człowieka, który coś przegapił. Możemy więc spotkać kilku gapiów (oglądających coś) lub kilka gap (ludzi nieuważnych). 25.08.2010 Czy odmieniać nazwiska typu Bańko, Sitko? Wszystkie nazwiska Polaków powinny być odmieniane. Są pewne wyjątki, ale ograniczają się w zasadzie tylko do nazwisk obcego pochodzenia, a i to nielicznych. Problem z podanymi nazwiskami polega na tym, że mają nietypową odmianę w liczbie pojedynczej. Odmieniają się tak jak rzeczowniki (w tym nazwiska) żeńskie zakończone na -a. Może sie to wydawać skomplikowane, ale łatwo znaleźć wzór. Stanowią go nazwiska Kościuszko, Matejko. Skoro mamy taki wzór, odmieniamy: do Bańki, Sitki, ku||o Bańce, Sitce, przez Bańkę, Sitkę, z Bańką, Sitką. 24.08.2010 „Czytam tę czy tą książkę”? Rozwiązanie tego problemu musi być salomonowe. Obie formy mieszczą się w normie języka polskiego, ale tylko pierwsza z nich odpowiada najsurowszym standardom. Oznacza to, że zawsze możemy jej użyć, a jeśli mamy wątpliwości – użyjmy jej właśnie. Forma druga zasługuje na akceptację, ale w tekstach, od których wymagamy wysokiej jakości, lepiej jej nie używać. Wniosek: W publikacji drukowanej lepiej użyć formy typu „Czytam TĘ książkę”, w innych okolicznościach forma „Czytam TĄ książkę” nie powinna nikogo razić. 23.08.2010 Kim są Suwalszczanie? Wyraz ten oznacza mieszkańców Suwalszczyzny, a skoro chodzi o mieszkańców regionu, powinniśmy wyraz zapisać od wielkiej litery. Forma ta różni się nieco od nazwy mieszkańców miasta, ponieważ powstała od przymiotnika suwalski. 22.08.2010
Kto mieszka w Suwałkach? Nazwy mieszkańców polskich miejscowości i regionów tworzy się z reguły za pomocą przyrostka -anin dodanego do podstawy słowotwórczej (Suwałk-), a w takim razie mieszkańcy tego miasta to suwałczanie. Wymieniana niekiedy forma suwalczanie (z l zamiast ł) nie jest godna polecenia. 21.08.2010
Jak odmieniać nazwę IKEA? Nazwa ta jest skrótowcem, a to znaczy, że możemy zrezygnować z jej odmieniania, jak to robią jej dysponenci, bo w reklamach tej firmy czytamy np. zakupy w IKEA, i tak może pozostać. Jednak w mowie potocznej prawie nikt tak nie powie, lecz użyje formy odmienionej. A jak to zapisać? Tak: zakupy w IKE-i lub Ikei. 20.08.2010 Akcent wyrazu uniwersytet Jest to jeden z tych wyrazów, których obce pochodzenie zaznaczamy szczególnym akcentem. Wyróżniamy zwykle 3. sylabę od końca, mówiąc [uniwersytet]. Jednak we współczesnej polszczyźnie widać mocne dążenie do usunięcia wyjątków w akcentowaniu, a skoro w ogromnej większości polskich wyrazów wyróżniamy sylabę przedostatnią, to i w tym wypadku mamy oboczny akcent [uniwersytet]. Niektórzy uznają go za właściwy dla języka potocznego, ale jest raczej pewne, że z czasem zastąpi tradycyjny. 19.08.2010 Jak powinno się odmieniać nazwę Aula Leopoldina? Odmieniamy pierwszy człon nazwy, drugi pozostaje nieodmieniany, a więc: do/ku Auli Leopoldina, przed Aulę Leopoldina, za Aulą Leopoldina, o Auli Leopoldina. 18.08.2010 Dlaczego nazwę Chorwacja piszemy przez ch, skoro w języku chorwackim brzmi ona Hrvatska? Nazwa Chorwacja pochodzi od prasłowiańskiego rdzenia, nic więc dziwnego, że wyrazy Charwat, Karwat znane były u nas już w średniowieczu. Przez kilka późniejszych stuleci stosowano niemal wyłącznie zapis Kroacja (Kroaci, kroacki). W 5. tomie Encyklopedii powszechnej Orgelbranda z 1864 r. pod hasłem Kroaci czytamy: „właściwie Chorwaci”. Forma Chorwacja stała się powszechniejsza w w. XIX, a ustaliła się najprawdopodobniej pod wpływem rosyjskim (z tego samego powodu piszemy chuligan, mimo angielskiego hooligan). Pewien wpływ wywarły też inne języki, np. zapis z Ch- pojawiał się dawniej w tekstach niemieckich. Zdecydowaną przewagę forma Chorwacja zyskała po I wojnie światowej, choć wahania typu chorwacki, kroacki spotykano jeszcze w połowie minionego stulecia. 17.08.2010 Bartek to zdrobnienie od Bartłomieja czy Bartosza? Imię Bartek może być zdrobnieniem i od Bartłomiej, i od Bartosz. Bartosz to forma pochodna od Bartłomiej, ale znana od bardzo dawna (najstarsze zapisy z pocz. XIII w.). Bartek to również bardzo stare imię, wiemy, że używano go już w połowie XIV w. 16.08.2010 Jak odmieniać nazwę firmy Compaq? Nazwa ta odmienia się analogicznie jak rzeczowniki pospolite żywotne zakończone w wymowie na [k], np. kruk, podróżnik, które, podobnie jak inne nazwy firm i utworzone od nich nazwy produktów, biernik mają identyczny z dopełniaczem. Jeśli w zakończeniu tematu fleksyjnego dochodzi do wymiany głosek (oboczności), musimy zapis spolszczyć. Piszemy w związku z tym: DB. Compaqa, C. Compaqowi, N. Compakiem (oboczność [k:ki]), Ms. Compaqu. 15.08.2010 Jak pisać: pałac Westminster czy Pałac Westminster, opactwo Westminster czy Opactwo Westminster? Pierwszy składnik takich nazw należy zapisywać małą literą, to znaczy: pałac Westminster, opactwo Westminster. 14.08.2010 Jak pisać przymiotnik od nazwiska Boole? Wyrazy pochodne od obcych nazw własnych zakończonych na niewymawiane -e tworzymy rzadko, nie mamy więc wyraźnego wzorca, a w rezultacie w praktyce językowej występują liczne formy oboczne: Boole’owski, Booleowski, Boolowski, Bulowski, Booleański. Zapis wielką literą oznacza, iż są to przymiotniki dzierżawcze (odpowiadają na pytanie „czyj?”). Dążąc do rozstrzygnięcia tego problemu, nie możemy zlekceważyć faktu, że znane są reguły zapisu form fleksyjnych tego typu: końcówki gramatyczne po takich nazwach własnych zapisujemy po apostrofie, np. algebra Boole’a, wiersze Baudelaire’a. A skoro słowotwórstwo i odmiana stanowią działy morfologii języka, możemy reguły ortograficzne dotyczące fleksji przenieść na słowotwórstwo. W związku z tym za optymalną należałoby uznać formę Boole’owski. 13.08.2010 Jakie jest pochodzenie imienia Roch? Najprawdopodobniej imię to powstało w wyniku skrócenia złożonych imion germańskich zawierających człon Roch- na początku, np. Rochbert, Rochold, Rochwin. Występujący w tych imionach element Roch- może pochodzić od staro-wysoko-niemieckich słów hroc ‘spokój’ lub rohon! (był to okrzyk bojowy), słowa skandynawskiego hrokr ‘silny, dzielny’ albo też od burgundzkiego hroks ‘kruk’ (w religii germańskiej był to ptak święty). 12.08.2010 Jak brzmi wołacz od nazwiska Smith? Rzeczowniki rodzaju męskiego mają w liczbie pojedynczej wołacz identyczny z miejscownikiem, a wobec tego powinno być Smisie. Trzeba jednak pamiętać, że w odniesieniu do nazwisk jest to forma przestarzała, sprawia wrażenie książkowej i cokolwiek sztucznej. Wynika to m.in. stąd, że nazwiska bardzo rzadko pojawiają się w wołaczu bez jakichkolwiek towarzyszących im wyrazów, a gdy taki wyraz dodamy, nazwisko musi wystąpić w formie mianownikowej, np. panie Smith. 11.08.2010 Od jakiej litery pisać wyraz spółka w nazwach, np. ABC Spółka z o.o. czy ABC spółka z o.o. Całe wyrażenie sp. z o.o. (lub z rozwiniętym pierwszym wyrazem: spółka z o.o.) najlepiej pisać małymi literami, bo gdyby pierwszy wyraz został zapisany literą wielką, wskazana byłaby konsekwencja w pisowni pozostałych wyrazów, co doprowadziłoby do bardzo problematycznych zapisów Sp. z O.O. (lub SzOO). 10.10.2010 W Polsce jest kilka miejscowości o nazwie Kały, jakie jest pochodzenie tej nazwy? Nazwa Kały pochodzi od wyrazu kał, który znaczył dawniej ‘błoto, szlam’, a także ‘miejsce błotniste’, toteż nie wyda się chyba dziwne, że taki sam źródłosłów ma co najmniej kilkanaście innych nazw miejscowych, np. Kaliska, Kałków, najprawdopodobniej także Kalisz. 09.08.2010 Nazwy polskich instytucji piszemy dużą literą, ale czy dotyczy to też instytucji innych państw? W polskich tekstach obowiązują reguły polskiej ortografii, jeśli więc tłumaczymy obcą nazwę, powinniśmy ją zapisać wielkimi literami, nawet gdy – jak np. w języku czeskim – w języku oryginału stosuje się inną konwencję zapisu (tylko pierwsza litera nazwy jest wielka). Możemy napisać w związku z tym rosyjskie Ministerstwo Infrastruktury, o ile w podanym przykładzie występuje polski odpowiednik obcej nazwy. W tym wypadku co prawda poprawny będzie też zapis rosyjskie ministerstwo infrastruktury, którego użyjemy np. wtedy, gdy nie jesteśmy pewni, jak brzmi pełna nazwa oryginalna. 08.08.2010 Czy wymowa [włanczać, wyłanczać] jest poprawna? Wyrazy te zapisujemy w formie włączać, wyłączać. Powinniśmy je wymawiać jako [włonczać, wyłonczać]. 07.08.2010 Rozmawiam z tatą czy tatem? Wyraz ten występuje w dwu formach: tato i tata. Ich odmiana jest częściowo identyczna, ale w dopełniaczu, bierniku i narzędniku występują różnice. Mówimy: „Nie słucham taty”, „Widzę tatę”, „Rozmawiam z tatą” (od tata) lub „Nie słucham tata”, „Widzę tata”, „Rozmawiam z tatem” (od tato). 06.07.2010 Jak się nazywa obecny prezydent Białorusi? Jeśli nazwisko prezydenta Białorusi poddamy transkrypcji, otrzymamy zapis Alaksandr Łukaszenka. Nazwisko prezydenta Białorusi przez pewien czas funkcjonowało u nas głównie w takiej właśnie postaci, z czasem końcowe -a zostało poddane krytyce, w wyniku której za właściwą uznano formę Łukaszenko. Argumentowano, iż nazwiska wschodniosłowiańskie tego typu mają u nas, a też w językach ukraińskim i rosyjskim, końcowe -o, np. Czernienko, Szewczenko, by nie wspomnieć o nazwiskach Matejko, Kościuszko. Istnieją w takim razie powody, by również formę Łukaszenko uznawać za prawidłową. Ostatecznie przewagę uzyskała u nas forma Łukaszenko, co ciekawe – z imieniem Aleksander, choć nie polszczymy prawie w ogóle imion osób współcześnie żyjących. Na szczęście problem dotyczy tylko mianownikowej formy nazwiska, w pozostałych przypadkach gramatycznych formy są identyczne. 05.08.2010 Jaki jest prawidłowy przymiotnik od nazwiska Bismarck: bismarckowski czy bismarkowski? W użyciu są obie formy, obie też mają uzasadnienie, jednak w praktyce językowej wyraźnie przeważa bismarckowski. Z tej przyczyny, a też ze względu na to, iż nazwisko Bismarck nie jest polszczone, i ze względu na możliwe skojarzenia, lepiej nie używać formy bismarkowski, lepiej będzie pisać bismarckowski – wielką lub małą literą, zależnie od znaczenia. 04.08.2010 Wszystkie słowniki podają formę Maria Skłodowska-Curie. Dlaczego mamy więc UMCS (Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej)? Warto pamiętać, że pierwszą noblistkę do panteonu wielkich uczonych włączają też Francuzi, i nie tylko oni. Uczona ta znana jest w świecie jako Marie Curie, Nagrody Nobla otrzymała zresztą jako Francuzka. Niestety nie mogłem ustalić, jak podpisywała się ona sama, ale chyba tylko nazwiskiem męża. Nazwisko Skłodowska dodano u nas, aby podkreślić jej związek z Polską, toteż najpierw upowszechniło się ono w formie znanej z nazwy uniwersytetu, dopiero z czasem autorzy słowników zwrócili uwagę na odpowiedniejszą kolejność: Skłodowska-Curie. Uniwersytetowi nazwę tę nadano prawdopodobnie w roku założenia (1944), a że akademicy ogromnie szanują tradycję, toteż tak zostało i pewnie zostanie. 03.08.2010
Kto mieszka w Tychach? Tyszanie czy tychowianie? Tyszanin to forma regularna, utworzona podobnie jak np. gdańszczanin od Gdańsk. Wyraz tychowianin zawiera dodatkowy element, który zapobiega oboczności [ch:sz]. Czasem staramy się uniknąć oboczności, aby utworzyć wyraz czytelniejszy dla ogółu odbiorców, np. preferujemy przymiotnik zabrzański, bo łatwiej z niego odczytać nazwę Zabrze niż z formy zabrski.
Kto więc mieszka w Tychach? Mieszkańców tego miasta najlepiej nazywać tyszanami. 02.08.2010 Jak wymawiać nazwę Titanic?
Nazwę Titanic można wymawiać w bliskiej oryginałowi formie [tajtenyk], która jednak w polskim kontekście językowym może się wydawać pretensjonalna. Z tego powodu zwykle mówimy [titanik]. 01.08.2010 Wszystkie wpisy Jan Grzenia.
Copyright © by Jan Grzenia 2010. Wszelkie prawa zastrzeżone.
Cytowanie tekstów w części lub całości dozwolone tylko z podaniem danych autora i adresu witryny.
|
