NEWSLETTER
| O języku polskim - IX 2010 |
 |
 |
 |
O języku polskim [blog]Więcej objaśnień trudnych problemów językowych znajdziesz w słownikach, a te są w Księgarni.»»» WRZESIEŃ 2010 «««
Kto mieszka w Phnom Penh? Stolicę Kambodży zamieszkują phnompeńczycy (ten phnompeńczyk, ta phnompeńka). Zakończenie tematu słowotwórczego zostało spolszczone zgodnie z wymową, bo mówimy [pnom peń]. Przymiotnik od nazwy tego miasta można teraz utworzyć bez problemu: phnompeński.
Kwota mleczna? Aleja i aleje Na portalu (internetowym) czy w portalu? Obie te formy należy traktować i stosować analogicznie do często spotykanych połączeń na zakładzie, na fabryce oraz w zakładzie, w fabryce. Znaczy to, że pierwsza forma jest mało staranna, co ogranicza jej zastosowanie do języka potocznego, druga zaś neutralna, więc może być używana w każdej sytuacji. 27.09.2010 Shia LaBoeuf a ortografia polska Shia LaBoeuf a wymowa polska Będzie z tym zapewne problem przez pewien czas, trzeba więc pilnie podać objaśnienie. Imię i nazwisko aktora najlepiej wymawiać z angielska, czyli [szaja labaf], przy czym imię akcentowane jest na pierwszej, a nazwisko na drugiej sylabie. Myślę, że w polskim kontekście można akceptować (to nie znaczy, że zalecać) warianty wymowy, które już się słyszy, tzn. [szija, szja, labef]. 25.09.2010 Shia LaBeouf a gramatyka polska Do nazw własnych, z którymi Polacy mają kłopoty, dołączyło imię i nazwisko młodego aktora amerykańskiego, który zasłynął ostatnio z roli w filmie Wall Street: Pieniądz nie śpi. W dzisiejszej Gazecie Wyborczej w podpisie do zdjęcia napisano „Michael Douglas [...] z Shia LaBeouf grającym Jacoba Moore’a”. Sprawdziłem następnie różne teksty internetowe, i wnioskuję, że jest problem, który śpieszę objasnić. Imię Shia odmieniać należy tak jak nasze Maja, nazwisko LaBoeuf identycznie jak Geldof. Wniosek: z Shią LaBeoufem. 24.09.2010 Kto uczestniczy w dyskusjach na forum? Niektórzy są zdania, że skoro jest seminarzysta (od seminarium), licealista (od liceum), od forum należałoby utworzyć również formę pochodną z pominięciem końcowego -um, a więc forowicz (forowiczka). Trudno zakwestionować pogląd, że forowicz to forma poprawna słowotwórczo, ale równie trudno zaprzeczyć, że używa się jej rzadko. Wiadomo, że uczestnicy dyskusji internetowych nazywają się zwykle forumowiczami. Na niekorzyść wyrazu forowicz świadczy też niezbyt czytelna budowa słowotwórcza, bo może się wydawać, że pochodzi on raczej od wyrazu fory 'dodatkowe korzyści'. Wniosek: Optymalnymi formami będą czytelne i akceptowane w praktyce językowej forumowicz i forumowiczka. Ich wariantami, których być może użyją osoby o wysokiej świadomości językowej, są forowicz i forowiczka. 23.09.2010 Dwudziesty drugi września Gdy odpowiadamy na pytanie jaki (który) jest (był, będzie) dzień?, używamy liczebnika będącego określeniem dnia w mianowniku liczby pojedynczej, a nazwy miesiąca w dopełniaczu, np. „Dziś jest dwudziesty drugi września” (formy typu „Dziś jest dwudziesty drugi wrzesień” oznaczają ‘dziś jest dwudziesty drugi wrzesień z kolei’). W języku potocznym możemy też użyć liczebnika w dopełniaczu, np. „Dziś jest dwudziestego drugiego września”. 22.09.2010 O nawiasach A jak odmieniać wyrazy oznaczające godności? Problem dotyczy chyba tylko mianownika liczby mnogiej. Interesujące nas wyrazy mają przeważnie końcówkę -owie, rzadziej -i || -y, np. prezydenci, premierzy, ministrowie, wojewodowie, rektorzy (możliwe też rektorowie), królowie, sułtanowie a. sułtani, marszałkowie, generałowie, prezesi. Niektóre z wyrazów należących do tej grupy mogą przybierać obie końcówki, co pokazują przykłady. 20.10.2010 Jak pisać wyrazy oznaczające godności (2)? Już wiemy, że małą literą. Jedynie w aktach prawnych stosujemy literę wielką, np. „Projekt ustawy zatwierdza Prezes Rady Ministrów”. Zgodnie ze zwyczajem pisownię wielkimi literami można stosować również w tekstach o innym przeznaczeniu, pod warunkiem że nazwa taka odnosi się do konkretnej osoby i występuje w pełnym brzmieniu, np. „Henryk Nowak został powołany na stanowisko Wojewody Śląskiego”; „Przemówienie wygłosił Burmistrz Miasta Cieszyna Jan Olbrycht”. 19.09.2010 Jak pisać wyrazy oznaczające godności (1)? Wyrazy te, również gdy nazywają urzędy jednoosobowe, zapisujemy małymi literami, np. prezydent, premier, minister, wojewoda, rektor, król, sułtan, marszałek, generał, prezes. Wiele osób obawia się takiej pisowni, acz niesłusznie. Jest jednak pewnien wyjątek, a o nim w następnym wpisie. 18.09.2010 Wersal i wersal Wersal to miasto w pobliżu Paryża (francuską formą tej nazwy jest Versailles), a także nazwa pałacu w tym mieście. Od jego nazwy pochodzi wyraz pospolity wersal, którego możemy użyc do żartobliwego określenia dobrych manier, wytworności, elegancji w zachowaniu. Drugie znaczenie odróżniamy małą literą. 17.09.2010 Kłopotliwy przyimek z Przyimek z łączy się z rzeczownikiem (lub innym wyrazem w jego funkcji) w dopełniaczu lub narzędniku, np. „Pochodzi z Rosji”, „Przyszedł z kolegą”. Przyimek ten tworzy utarte wyrażenia: z wyjątkiem kogoś (czegoś), z pomocą kogoś (ale za pomocą czegoś). Powinniśmy wystrzegać się błędnych form: !za wyjątkiem, !za pomocą kogoś, !z pomocą czegoś. 16.09.2010 Myślnik i łącznik W piśmie używamy poziomej kreski, którą pospolicie nazywamy myślnikiem. W rzeczywistości mamy dwa podobne znaki. Jest myślnik, czyli znak interpunkcyjny w kształcie długiej kreski oddzielonej myślnikami, którego używamy do wyróżniania fragmentów tekstu, np. Był to – moim zdaniem – osobliwy przypadek. Jest też łącznik, który służy do tworzenia wyrazów złożonych, np. biało-czerwony, Bielsko-Biała, Skłodowska-Curie. Łącznik zapisujemy bez odstępów. 15.09.2010 Hans-Udo Ta listwa czy ten listew? Powinno być ta listwa, a więc teraz wyraz ten może być kłopotliwy tylko w odmianie. Rozwiązanie problemu jest takie: w dopełniaczu liczby mnogiej najlepiej użyć formy tych listew (choć nikt nie powinien kwestionować formy tych listw). Przy okazji warto zwrócić uwagę na częsty błąd, czyli formę !ta listew. 13.09.2010 Byłem w Köln, a więc gdzie byłem? To niemieckie miasto ma znaną u nas od dawna nazwę Kolonia (pochodzenia łacińskiego). W polskich tekstach należy używać tej właśnie formy, a nazwa niemiecka może pojawić się tylko w utworzonych współcześnie nazwach własnych, np. FC Köln (klub piłkarski). 12.09.2010 Adaptować czy adoptować? Są to 2 różne wyrazy, nierzadko mylone. Adaptować znaczy ‘przystosowywać, przystosować coś do nowych warunków, dokonywać adaptacji’, np. „Scenarzysta adaptował sztukę na potrzeby filmu”. Czasownik adoptować należy kojarzyć z wyrazem adopcja, a oznacza ‘uznawać, uznać cudze dziecko za swoje’. 11.09.2010 Jak pisać wyrazy oznaczające wyznawców religii? Wyrazy takie piszemy małą literą, np. buddysta, chrześcijanin, ewangelik, katolik, mormon, muzułmanin, żyd. Ostatni z podanych wyrazów ma 2 znaczenia, co uwzględniamy w pisowni: żyd ‘wyznawca judaizmu’ – Żyd ‘członek narodu żydowskiego’. 10.09.2010 Kto to jest aborygen? Wyrazem aborygen nazywamy pierwotnego mieszkańca jakiegoś kraju, wyraz ten może być zastępowany synonimami tubylec, krajowiec. Najczęściej nazywamy tak pierwotnych mieszkańców Australii, w tym wypadku wskazana jest pisownia wielką literą: Aborygen. 09.09.2010 Pisać instruktaż czy instruktarz? Instruktaż to ‘udzielanie instrukcji, instruowanie o czymś’. Wyrazu tego nie należy mylić z przestarzałym rzeczownikiem instruktarz, który oznacza ‘zbiór instrukcji’. 08.09.2010 Kolejność imienia i nazwiska Imię należy umieszczać przed nazwiskiem, np. Joanna Nowak, Jan Kowalski, Maria Skłodowska-Curie. Kolejność nazwisko – imię stosujemy tylko w spisach alfabetycznych. 07.09.2010 Czy stawiać przecinek przed i? Przed tym spójnikiem nie stawiamy przecinka. Wyjątek robimy tylko w szczególnych okolicznościach: 1) Gdy spójnik ten powtarza się w tej samej funkcji, np. Mówił i mówił, i mówił; 2) Gdy oznacza wynik jakiegoś faktu, np. Uczył się dobrze, i otrzymał nagrodę (w takim wypadku można i zamienić na więc). 06.09.2010 Dlaczego jest lubelski od Lublin? Może to dziwić, skoro od Szczecin jest przymiotnik szczeciński. Przyczyny są historyczne, nazwa Lublin powstała od nazwy osobowej Lubel (ewentualnie Lubla), a przymiotnik musiał powstać właśnie od niej. 05.09.2010 Jakiego rodzaju jest wyrażenie love story? Zasadniczo przypisujemy mu rodzaj żeński, powiemy więc np. wzruszająca love story. Wolno jednak używać tego wyrażenia w rodzaju nijakim, w związku z tym możemy powiedzieć wzruszające love story. 04.09.2010 Jak zapisywać nazwiska złożone? Chodzi o nazwiska takie, jak Bór-Komorowski, Korwin-Mikke, Mackiewicz-Kaczyńska, Żmuda-Trzebiatowska. Jak widać, zawsze łączymy je dywizem (krótką kreseczką, której nie oddzielamy spacjami). 03.09.2010 Jak zapisać skrót od wyrażenia kodeks cywilny? Powinniśmy napisać k.c. a. kc, ten skrót jest wyrazem rodzaju męskiego, nieodmiennym. Można zaakceptować także wariant kc. (z jedną kropką). Skrót wymawiamy [ka-ce], akcentując ostatnią sylabę. 02.09.2010 Internet – pisać małą czy wielką literą? W ostatnich czasach upowszechnił się zwyczaj zapisywania tego wyrazu małą literą. Nie jest to zwyczaj godny polecenia, gdyż Internet jest nazwą własną, jednostkową. Wprawdzie w jednym ze słowników znajdują się informacje, iż wyraz ten pisać mamy małą literą, jeśli oznacza „samodzielną sieć lub fragment Internetu”, lecz „samodzielna sieć” lokalna funkcjonująca podobnie do Internetu to intranet, natomiast „fragmenty Internetu” (tzn. prawdopodobnie internetowe kanały komunikacyjne) mają swoje własne nazwy, np. WWW, poczta elektroniczna. Na to, iż Internet nie bywa używany w znaczeniu pospolitym, wskazuje fakt, że formy liczby mnogiej tego wyrazu nie są stosowane. Wedle innej koncepcji wyraz ten mielibyśmy pisać małą literą, gdyż oznacza „medium masowe”, jednak i z tym nie można się zgodzić, gdyż ogólne określenie takiego środka przekazu to „sieć komputerowa”, a Internet jest jedną z takich sieci. 01.09.2010 Wszystkie wpisy – Jan Grzenia. Copyright © by Jan Grzenia 2010. Wszelkie prawa zastrzeżone.
|
| •«• •poprzednia• | •następna• •»• |
|---|
