O języku polskim [blog]

To jest blog, nie inaczej. W Czasach Dzisiejszych trzeba pisywać Blogi. W tym miejscu znajdziesz ponad 180 artykułów o przeróżnych problemach językowych (okienko wyszukiwania jest w prawym górnym rogu witryny). Więcej objaśnień trudnych problemów językowych znajdziesz w słownikach, a te są w Księgarni.

Na razie więcej tekstów w tym miejscu nie będzie. Są za to 2 dobre wiadomości: będzie Słownik poprawnej polszczyzny, tekstów systematycznie przybywa w blogu o nazwach firmowych.

Jeśli chcesz przekazać uwagi lub zadać pytanie, pisz na: •Adres poczty elektronicznej jest chroniony przed robotami spamującymi. W przeglądarce musi być włączona obsługa JavaScript, żeby go zobaczyć.• .

»»» GRUDZIEŃ 2010 «««

---

LIPIEC 2010 — SIERPIEŃ 2010 — WRZESIEŃ 2010 — PAŻDZIERNIK 2010 — LISTOPAD 2010

Hurghada  czy Hurgada?

Hurghada to angielska forma nazwy arabskiej, spolszczenie Hurgada jest prawidłowe i powszechnie stosowane, w związku z czym należy je uznać za pełnoprawny wariant nazwy angielskiej.
Której formy używać w polskich tekstach? Najlepiej spolszczonej Hurgada.
31.12.2010

 Sharm el-Sheikh  czy Szarm el-Szejk?

Nazwa Sharm el-Sheikh występuje w kilku wariantach – oprócz podanego: Sharm El Shaikh oraz Sharm ash Shaikh (element el bywa zapisywany małą lub wielką literą, z łącznikiem lub bez, co liczbę wariantów powiększa). Najlepiej przyjąć pisownię Sharm el-Sheikh, zgodną z zapisami nazw arabskich w encyklopediach PWN.
Poprawne spolszczenie to Szarm el-Szejk.
30.12.2010

Stambuł czy Istambuł?

Stambuł to podstawowa forma nazwy miasta nad Bosforem, Istambuł to jej rzadszy wariant. W polskich tekstach można używać obu, w razie wątpliwości lepiej użyć pierwszej.
29.12.2010

Jak nazywa się stolica Krety?

Stolica Krety to po polsku Iraklion, nazwa Heraklion pojawia się pod wpływem angielskim, występuje np. w folderach reklamowych niektórych biur podróży, ale nie jest godna polecenia.
28.12.2010

Konstantynopolitaneczka?

Słowo takie jest znane i nierzadko powtarzane. Co oznacza? Mogłoby oznaczać małą mieszkankę Konstantynopola, ale nie jest w takim znaczeniu używane, m.in. z tego powodu, że od ok. 550 lat to miasto nazywa się Stambuł. W rzeczywistości służy jako żartobliwy przykład najdłuższego wyrazu w języku polskim.
27.12.2010

Trzeci Świat czy trzeci świat?

Encyklopedia PWN w haśle poświęconym krajom Trzeciego Świata podaje serię bliskoznaczników, np.: kraje rozwijające się, kraje słabo rozwinięte, kraje nieuprzemysłowione. Są to wielowyrazowe określenia jakichś obiektów, w tym wypadku krajów ubogich, zwykle postkolonialnych. Wyrażenia takie nazywamy peryfrazami, a ich pisownia – jak widać – nie jest ściśle ustalona. Istnieje zwyczaj zapisywania nazwy Trzeci Świat od małych liter, jednak słowniki ortograficzne zalecają tylko litery wielkie.
Niewątpliwie jednak za podstawowy należy uznać zapis wielkimi literami, oprócz autorytetu słowników przemawia za nim jego bardzo znaczna przewaga frekwencyjna nad zapisem alternatywnym.
26.12.2010

Apostrof po -y w nazwiskach

Gwiazda Betlejemska i gwiazda betlejemska

Maryla

Razu czy raza?

Jest to dość kłopotliwy wyraz w połączeniach z liczebnikami. W dopełniaczu wyraz ten ma zasadniczo końcówkę -u, np. ani razu, w określeniach liczb i mnożeniu powinniśmy jednak użyć końcówki -a. W związku z tym odmieniamy: pół raza, półtora raza, 1/2 raza, 1,5 raza, 1,2 raza, 1/3 raza.
22.12.2010

Julia i Jakub Kowalski

Formę tego typu z nieodmienianym nazwiskiem można uznać za godną akceptacji tylko tekstach urzędowych. W innych radziłbym jej unikać, gdyż wskazuje na ograniczenia w kompetencji językowej mówiącego (piszącego). Co więc lepsze? Nie ma wątpliwości, że wyrażenia typu Julia i Jakub Kowalscy, Kacper i Maja Nowakowie.
21.12.2010

Państwo Kowalscy czy Kowalski?

Gdyby ktoś wątpił, czy nazwiska małżeństw należy odmieniać, niech się przyjrzy zdaniom „Przyszli Kowalski”, „Przyszli Nowak”. Ich pokraczność jest oczywista. Czemu więc niektórzy używają form typu „Odwiedzili nas Julia i Jakub Kowalski, Kacper i Maja Nowak”? Po pierwsze, z niewiedzy. Po drugie, z obawy przed błędem. Są też inne powody, które wszystkim Czytelnikom tego blogu objaśnię. W wieli kolejnych postach, najbliższy już jutro.
20.12.2010

---

Nazwiska małżeństw

Problemem jest forma nazwiska w przypadku, gdy poprzedzamy je słowem państwo bądź imionami obojga małżonków.
Za wzorcowe należy uważać formy typu Julia i Jakub Kowalscy, Kacper i Maja Nowakowie, a więc z nazwiskiem w liczbie mnogiej. Używane są też formy z nazwiskiem w liczbie pojedynczej, np. Julia i Jakub Kowalski, Kacper i Maja Nowak. Można je zaakceptować w pewnych kontekstach, np. w pismach urzędowych, ale formy takie są zdecydowanie gorsze, nie polecam więc ich użycia.
19.12.2010

Na Facebooka czy na Facebook?

Chodzi o biernik. Nazwy firmowe mają na ogół biernik identyczny z dopełniaczem, ale sprawa jest dość skomplikowana, a wyjątków mnóstwo. W tym wypadku za wzorcową formę należy uznać na Facebook, ale skoro pospolicie mówi się na Facebooka, należy to zaakceptować jako wariant potoczny.
18.12.2010

Odmieniamy nazwę Carrefour

Do poprzednich uwag o wymowie warto dodać, że nazwa Carrefour znaczy po francusku «skrzyżowanie». W języku polskim istnieje dodatkowo problem odmienności nazwy. W związku z tym, że budzi to czasem wątpliwości, wyjaśniam, że jest ona oczywiście odmienna, a za wzór mogą służyć formy do Carrefoura, o Carrefourze.
17.12.2010

Jak wymawiać nazwę Carrefour?

Jest to nazwa francuska, a to znaczy, że powinniśmy ją wymawiać [karfur], z akcentem na ostatniej sylabie. Dominuje u nas jednak wymowa [kerfur] z akcentowaną pierwszą sylabą, co świadczy, że Polacy uznają tę nazwę za angielską.
To jak w końcu mówić? Z francuska, jeśli chcesz uchodzić za znawcę, a  jeśli ci na tym nie zależy, wymowa angielska jest do przyjęcia.
16.12.2010

Nasirija – jak odmieniać i pisać?

Odmiana nazwy tego irackiego miasta nie jest trudna, bo można się posłużyć analogią do wyrazów aleja, szyja. Z pewnych powodów często w pisowni takich nazw pojawiają się problemy ortograficzne, a niepotrzebnie, bo ta analogia i tu działa:  do, ku, w Nasirii, na Nasiriję, za Nasiriją.
15.12.2010

Nazwy i cudzysłów

Cudzysłowu najlepiej używać oszczędnie i nie dublować wyróżnień. Nazwy akcji społecznych, np. Rodzić po Ludzku, programów telewizyjnych i radiowych, np. Podaj Łapę, i podobne możemy wprawdzie ująć w cudzysłów, lecz nie jest to konieczne, gdyż wystarczającym wyróżnikiem tych nazw są wielkie litery.
14.12.2010

Jak powinniśmy zapisywać pseudonimy?

Zwykle pseudonimy zapisujemy przed nazwiskiem, łącząc je z nim za pomocą dywizu, np. Tadeusz Bór-Komorowski, Stefan Grot-Rowecki. Cudzysłów w takich wypadkach jest zbędny, natomiast można go stosować, gdy pseudonim (zwłaszcza mało znany) występuje bez nazwiska.
13.10.2010

Czy od nazwy Las Vegas można utworzyć przymiotnik?

Las Vegas znaczy ‘żyzne niziny, doliny’, a pierwszy składnik tej nazwy jest rodzajnikiem. Są to istotne przeszkody gramatyczne sprawiające, że od nazwy Las Vegas przymiotnika nie tworzymy. Gdybyśmy jednak koniecznie chcieli to zrobić, musiałby mieć on formę wegaski. W związku z tym, że utworzyć go trudno, a po utworzeniu niełatwo skojarzyć z wyrazem podstawowym, w ogóle nie jest on używany, a ja też jego stosowania nie polecam.
12.12.2010

Jak wymawiać i odmieniać nazwę Allianz?

W polskich tekstach nazwę tę musimy odmieniać, w związku z tym powiemy [Aljanc], a formy odmiany napiszemy: do Allianzu, ku Allianzowi, z Allianzem, o Allianzu.
11.12.2010

Skracamy wyraz spółka

Rzeczownik ten wyróżnia się pod pewnym względem, bo możemy od niego utworzyć aż 3 skróty: sp., ska albo s-ka. Trzeba tylko pamiętać, żeby w określonej nazwie, jakimś tekście (grupie tekstów) używać konsekwentnie jednej formy skrótu. Odstępstwo od tej zasady będzie błędem redakcyjnym.
10.12.2010

PS

Dość częstym problemem jest zapis skrótu wyrazu postscriptum. Najpierw chodzi o jego formę, która powinna być taka jak w nagłówku tego tekstu, nie stawiamy więc kropek po literach skrótu. Następny problem pojawia się w momencie, gdy chcemy wpisywać dalszy ciąg tekstu. Można nie postawić żadnego znaku po skrócie, rozpoczynając wpisywanie od wielkiej litery. Ja stosuję rozwiązanie inne, mianowicie stawiam po skrócie dwukropek.
PS: Jutro znowu coś o skrótach.
09.12.2010

---

Dżudda

Właśnie w portalu TVN24 przeczytałem artykuł o rozpustnych Saudyjczykach w mieście o nazwie Jiddah. O rozpuście nie zamierzam nic mówić, a o nazwach muszę. Tak jednak nazywa się to miasto w języku angielskim, w polskim powinno być Dżudda, ewentualnie Dżidda. Formy Dżudda i Dżidda od dawna podają encyklopedie PWN. Wikipedia dorzuca jeszcze zapis Dżedda, który można kwestionować, ale i tak byłby lepszy od zapisów angielskich Jiddah i Juddah.
08.12.2010

Przymiotnik od nazwy planety Europa

W tym wypadku lepiej utworzyć przymiotnik inny niż ten od nazwy kontynentu. A skoro od nazw planet mamy wenusjański, marsjański, mogłoby być europiański.
07.12.2010

Wyraz burmistrz w nazwie ulicy

Jak powinniśmy pisać: ul. Burmistrza Andrzeja Marka czy ul. burmistrza Andrzeja Marka?
Prawidłowy będzie pierwszy zapis. Jeśliby wyraz burmistrz miał wystąpić w formie skróconej, należałoby pisać ul. burm. Jerzego Matusza.
06.12.2010

Układ SI

W tekstach fizycznych często występuje zapis Układ SI, czy nie powinno być układ SI? Istotnie, należy pisać układ SI, jak np. układ okresowy pierwiastków.
05.12.2010

Nazwy wydawnictw

W jaki sposób zapisać nazwy wydawnictw: wydawnictwo Dobre Książki czy Wydawnictwo Dobre Książki?
Wielką literę w słowie wydawnictwo zastosować możemy tylko wtedy, gdy wyraz ten stanowi integralną część pełnej nazwy (i pod tą nazwą firma została zarejestrowana). Nazwy przedsiębiorstw składają się z reguły z dwu składników: ogólnego (wydawnictwo, oficyna wydawnicza itp.) oraz indywidualnego (Dobre Książki, Nomen Omen itd.). Część indywidualną nazwy zawsze zapisujemy wielkimi literami, część ogólną tylko pod warunkiem, że chcemy użyć pełnej nazwy i wiemy, jaka jest jej forma. W razie problemu najlepiej zastosować rozwiązanie bezpieczne, zapisując słowo wydawnictwo małą literą.
04.12.2010

Nazwy dokumentów od miejsc ich powstania

Jak pisać: (1) Konwencja Wiedeńska, Konwencja Waszyngtońska, czy (2) tylko pierwszy wyraz wielką literą, a może (3) obydwa małymi?Każdy z podanych wariantów zapisu można spotkać w polskich tekstach, ponieważ każdy można jakoś uzasadnić. Pisownia pierwsza ma pewne oparcie w zwyczaju językowym, który jednak ukształtował się pod wpływem anglojęzycznym. Zapisy drugiego typu można by uważać za zgodne z obowiązującą pisownią nazw aktów prawnych (choć nie są to pełne nazwy).
W związku z licznymi wątpliwościami najlepiej stosować pisownię literami małymi, a to dlatego, że jest ona w pełni zgodna z normami naszej ortografii. Piszmy więc: konwencja wiedeńska, konwencja waszyngtońska itd.
03.12.2010

Męskie nazwiska złożone

Problem jest znany, sam na ten temat napisałem kilka porad językowych, ale ciągle wraca. Obawiam się zresztą, że jego powroty będą coraz częstsze. No więc jeszcze raz: w nazwiskach dwuczłonowych z zasady odmieniamy obydwa nazwiska, chyba że są z uzasadnionych powodów nieodmienne. Nieodmienność nazwisk męskich to jednak rzecz rzadko spotykana. W związku z tym kondolencje należy składać Zbigniewowi Solorzowi-Żakowi, nie jak piszą w dzisiejszych gazetach Solorzowi-Żak.
02.12.2010

ns

Chodzi o skromną grupę spółgłosek występującą prawie wyłącznie w wyrazach zapożyczonych, np. anons, finanse, instrument, konsul, intensywnie, rekompensować. Grupka skromna, ale kłopotliwa, bo pod wpływem (spotykanej głównie w Małopolsce) regionalnej wymowy pojawiają się błędy w pisowni typu konzul, intenzywnie, rekompenzować. Z drugiej strony pod wpływem poprawnej ogólnopolskiej wymowy typu [ofęsywa, kąsultacje, pretęsje] pojawiają się błędne zapisy z ęs i ąs zamiast ens, ons (ofensywa, konsultacje, pretensje).
01.12.2010