O języku polskim [blog]
Jeśli chcesz przekazać uwagi lub zadać pytanie, pisz na:
•Adres poczty elektronicznej jest chroniony przed robotami spamującymi. W przeglądarce musi być włączona obsługa JavaScript, żeby go zobaczyć.•
.
»»» PAŹDZIERNIK 2010 «««
lipiec 2010 — sierpień 2010 — wrzesień 2010
Facebook w odmianie
Wielu internautów ma problem, jak powinno się powiedzieć: „wchodzę na Facebooka” czy „na Facebook”? A może obie formy są poprawne? Problemem jest tu biernik. Wzorcową formą jest „na Facebook”, takiej najlepiej używać w publikacjach. Pospolicie jednak mówi się „na Facebooka”, co należy zaakceptować jako wariant potoczny.
31.10.2010
O eponimach po raz trzeci
Trzecia zasada dotyczy rzeczowników utworzonych bezpośrednio od nazw własnych ludzi oraz istot mitologicznych, które piszemy małymi literami, gdy są używane w znaczeniu pospolitym, np. kozak ‘żołnierz, taniec, grzyb, but’, ksantypa ‘kłótliwa kobieta’.
Występują tu wątpliwości i wahania, trzeba więc stwierdzić, że skoro reguła nie dopuszcza tu wyjątku, powinniśmy wszelkie wyrazy tego typu pisać małymi literami, jeśli tylko zostały użyte w znaczeniu pospolitym, a więc: beatrycze ‘piękna, młoda kobieta, nieświadoma inspiratorka artysty’, jonasz ‘człowiek przynoszący pecha, sprowadzający nieszczęście’, junona ‘piękna kobieta o majestatycznej urodzie’, kasandra ‘złowróżbna prorokini’, kirke ‘demoniczna kobieta’, nikodem ‘tajny zwolennik’, ofir ‘kraj obfitujący w bogactwa’.
30.10.2010
O eponimach po raz drugi
Druga reguła na temat rozpoczęty wczoraj nakazuje pisać małą literą nazwy różnego rodzaju wytworów przemysłowych, gdy zostały używane jako nazwy pospolite konkretnych przedmiotów, np. „Jeżdżę mercedesem”, „Wypiliśmy dwie butelki żywca”. Dotyczy to też wyrazów pochodzących od nazw instytucji, np. „Kupiłem to chyba w cepelii”.
29.10.2010
Eponimy, czyli wyrazy pospolite od nazw własnych
Jest takich wyrazów tak dużo, że Władysław Kopaliński poświęcił im cały słownik. Pierwszy problem z nimi pojawia się podczas pisania. Nie zawsze wiadomo, jak takie wyrazy zapisywać, a reguły ortografii na ten temat są dość skomplikowane. Warto wiedzieć, że pisownię takich wyrazów regulują trzy zasady ortograficzne.
Dziś o pierwszej z nich, która powiada, że wielką literą piszemy nazwisko autora użyte w znaczeniu jego dzieła, np. „Czytałem Mrożka (= książkę tego autora)”, „Lubię Bergmana (= filmy tego reżysera)”, „Słucham Kaczmarskiego (= piosenek tego artysty)”.
28.10.2010
Przezwiska, pseudonimy a cudzysłów
Czy zapisując przezwiska, pseudonimy, kryptonimy osób i organizacji powinniśmy ujmować je w cudzysłowy? Zgodnie z regułą [446] Wielkiego słownika ortograficznego PWN użycie cudzysłowu w takich wypadkach jest możliwe, ale nie obowiązkowe.
Koniecznie natomiast należy przestrzegać konsekwentnego użycia cudzysłowu, tzn. albo zawsze wyróżniać nim pseudonimy, albo wcale. Piszmy więc „Oddziałem „Piast” dowodził „Orzeł”” lub „Oddziałem Piast dowodził Orzeł”.
27.10.2010
Przymiotnik od nazwiska van Gogh
Od nazwiska sławnego malarza tworzymy przymiotnik goghowski.
Jeśli wystąpi on w znaczeniu dzierżawczym (tzn. będzie stanowić odpowiedź na pytanie„czyj?”), powinien być zapisany wielką literą.
26.10.2010
Ulo! czy Ulu!
Problemem językowym bywa czasem wołacz. Od imion żeńskich mających temat zakończony na -l, np. Jola, Hela, tworzy się formy Jolu!, Helu!. Żaden ze słowników (również moje) nie zaleca jednak formy Ulu!, teoretycznie poprawnej.
Sądzę, że przyczyny są trzy, i to ściśle powiązane:
1) Od podstawowej formy mamy Urszulo!,
2) Forma Ulu! brzmi źle, podobnie zresztą jak Urszulu!,
3) Występuje niepożądane skojarzenie z wyrazem pospolitym ul.
25.10.2010
Pleonazmy, a więc masło maślane po raz drugi
Pleonazmy są blisko spokrewnione z tautologiami, różnią się tym, że część określająca powtarza znaczenie wyrazu nadrzędnego, np. wrócić z powrotem, akwen wodny. Zastrzeżenia są podobne, jak w wypadku tautologii. W pewnych okolicznościach możemy je uznać za akceptowalne, np. gdy w emocjonalnej wypowiedzi pojawi się zdanie „Cofnął się do tyłu”, możemy powtórzenie składnika uznać za wyraz ekspresji.
24.10.2010
Tautologie, czyli masło maślane po raz pierwszy
Są takie połączenia wyrazowe, w których jeden składnik powtarza znaczenie drugiego, np. geneza i pochodzenie zjawiska, sytuacja gospodarcza i ekonomiczna. Uznajemy je, i słusznie, za błędy, zwłaszcza w języku pisanym. Czasem jednak takie sformułowania mają uzasadnienie, np. możemy powiedzieć krótko i węzłowato, czyli «treściwie, zwięźle, lapidarnie». Tautologia wzmacnia w tym wypadku sens wyrażenia i jego obrazowość.
23.10.2010
Interesujący przedrostek pra-
Ta cząstka wyrazowa może zaskakiwać, bo obok wyrazów pradzieje, prababcia, które oznaczają coś lub kogoś z przeszłości, są też prawnuk i prawykonanie, o których możemy mówić w czasie przyszłym. Wniosek taki, że ten przedrostek ma więcej niż jedno znaczenie:
1) określa przodka/potomka odległego o co najmniej 3 pokolenia, np. pradziad, prawnuk,
2) oznacza coś/kogoś, co/kto pochodzi z bardzo dawnych czasów, np. praojczyzna, praczłowiek,
3) znaczy tyle, co 'pierwszy', np. prawykonanie,
4) znaczy 'przed', np. prawybory.
Trochę to skomplikowane, ale nasze rodzime przedrostki mają czasem o wiele więcej znaczeń.
22.10.2010
PKB – ten czy to?
Skrót ten pochodzi od wyrażenia „produkt krajowy brutto”. Skrótowce mogą mieć więcej niż jeden rodzaj gramatyczny, a ustalamy go na podstawie: 1) podstawowego wyrazu w rozwiniętej nazwie (ten produkt), 2) formy skrótowca (to pekabe). A więc pytanie „O ile skurczyłoby się PKB [...]” w dzisiejszej Gazecie Wyborczej zostało zadane poprawnie. Mogło jednak być lepiej, bo uznaje się, że wzorcową formą jest taka, jak opisana w punkcie 1, z czego wynika forma „O ile skurczyłby się PKB [...]”.
21.10.2010
HorrorFestiwal straszy
Multikino zachęca do obejrzenia cyklu filmów pod nazwą HorrorFestiwal, co oznacza, że zaczął straszyć jeszcze przed wyświetleniem pierwszego strasznego filmu, bo nazwa nie jest ani porządnie polska, ani angielska. Co stało na przeszkodzie, żeby impreza nazywała się Festiwal Horroru||Horrorów (niechby i bez odstępu między wyrazami)?
20.10.2010
Megaosiedle?
Jest to wyraz, który nie wszystkim się spodoba, bo do polskiej podstawy został dodany obcego pochodzenia przedrostek. Powstała więc tak zwana hybryda językowa, a takim formom puryści językowi nie są chętni.
Zgadzam się, że można kwestionować ten wyraz z etymologicznego punktu widzenia, ale jego wartości komunikatywnej i czytelności zakwestionować się nie da. Tak się bowiem składa, że w ostatnich dziesięcioleciach masowo pojawiają się wyrazy z obcymi, wcześniej rzadko stosowanymi przedrostkami. Teraz mamy megaosiedle, a więc osiedle bardzo wielkie. Nie jest to może najlepsza forma, ale przynajmniej całkiem niezła.
19.10.2010
Spójnik a mianowicie
Ten spójnik wprowadza wyliczenie. Zawsze stawiamy przed nim przecinek, po nim możemy postawić dwukropek, np. Z Polską sąsiaduje siedem krajów, a mianowicie: Rosja, Litwa, Białoruś, Ukraina, Słowacja, Czechy i Niemcy.
18.10.2010
Ćwierć i ortografia
Ćwierć z rzeczownikiem piszemy rozłącznie, gdy ćwierć jest zwykłym liczebnikiem ułamkowym, czyli oznacza jedną z czterech równych części, a towarzyszący rzeczownik występuje w dopełniaczu, np. ćwierć metra, ćwierć roku, ćwierć tony. Gdy liczebnik ćwierć jest częścią wyrazu złożonego, jego pisownia jest łączna, np. ćwierćfinał, ćwierćnuta, ćwierćwiecze, ćwierćarkuszowy, ćwierćfinałowy, ćwierćwiekowy.
17.10.2010
Skracamy wyraz rok
Samo skrócenie tego wyrazu nie sprawia istotnego problemu, rzecz w tym, że jeszcze trzeba taki skrót zapisać. I tu mamy częsty błąd, czyli brak odstępu przed skrótem w zapisach dat, powinno być np. 16.10.2010 r.
16.10.2010
Chile a polskie słowotwórstwo
Tworzenie nowych wyrazów to w języku polskim sprawa banalnie prosta. Od nazwy państwa, o którym mówi teraz cały świat, tworzymy kilka wyrazów pochodnych:
1) nazwy mieszkańców: Chilijczyk [wym. czilijczyk], Chilijka [wym. czilijka], Chilijczycy [wym. czilijczycy];
2) przymiotnik: chilijski [wym. czilijski].
15.10.2010
Chile a język polski
W dniu, w którym uratowano 33 górników, trzeba szczególnie uczcić państwo na antypodach, a więc Chile.
Językowych problemów z nim związanych może być kilka:
1) wymowa, bo mówimy [czile];
2) odmiana, bo nazwa ta jest nieodmienna;
3) synonimy – oficjalnie piszemy i mówimy Republika Chile.
14.10.2010
A kto mógłby mieszkać w Szczecinku?
Zdarza się w przypadku przymiotników i nazw mieszkańców, że w użyciu są formy tradycyjne. Nieregularne z punktu widzenia słowotwórczego, ale mające uzasadnienie w rozwoju nazw. Mieszkańcy Sosnowca na ogół nazywają się sosnowiczanami (wedle reguły powinno być sosnowczanie), a to dlatego, że jeszcze w XIX w. miejscowość ta nazywała się Sosnowice, od Milanówek tworzy się przymiotnik milanowski (regularne słowotwórczo jest milanówecki), bo jeszcze ok. 100 lat temu było to Milanowo. Jest więc jeszcze jedna propozycja nazwy mieszkańców Szczecinka, który dawniej był Nowym Szczecinem, mogliby się nazywać szczecinianami (lub nowoszczecinianami).
13.10.2010
Kto mieszka w Szczecinku?
Kontrowersje najnowsze skupiają się głównie wokół wyrazu oznaczającego mieszkańców Szczecinka. Mieszkańcy tego miasta opowiadają się jakoby za formą szczecinecczanie, eksperci językowi zaś (prawie wszyscy) i słowniki (wszystkie) podają uparcie szczecinczanie.
Okazuje się też, że Komisja Ortograficzno-Onomastyczna Rady Języka Polskiego PAN opowiedziała się za dopuszczalnością formy szczecinecczanie, a przyklasnął temu prof. Jerzy Bralczyk na spotkaniu z mieszkańcami tego miasta. Źle, że zawodowi językoznawcy zamiast rozjaśniać problemy językowe, tylko je zaciemniają. Obawiam sie w związku z tym, że wysiłki redaktora Malinowskiego, który w tygodniku Angora starał się uporządkować zamieszanie wokół problemu, mogą pójść na marne.
Czas więc, żebym i ja (a to mój Słownik nazw własnych cytuje red. Malinowski) przedstawił swój pogląd. Robię to więc, i to w formie zwięzłej, a stanowczej.
1) Jedyna prawidłowa z punktu widzenia polskiego słowotwórstwa forma tego wyrazu to szczecinczanie.
2) Inne formy można aprobować jako warianty. Można by używać form szczecinkowianie, szczecineczanie.
3) Jeśli w zwyczaju jest szczecinecczanie, niech będzie, ale jest to forma wątpliwa (osobliwe jest to, że musi wywodzić się od przymiotnika szczecinecki). Moim zdaniem powstała w polszczyźnie internetowej w odmianie koślawej. Chodzi o to, że taka forma musiała się uformować w piśmie, bo w mowie jest raczej nieprawdopodobna.
4) Skoro mamy aż 4 formy, trzeba ustanowić hierarchię, zaczynając od od najlepszej. Widzę ją tak: szczecinczanie, szczecineczanie, szczecinkowianie, szczecinecczanie.
12.10.2010
Jak tworzyć nazwy mieszkańców?
Ostatnio w mediach wrócił jeden z moich ulubionych tematów, czyli wyrazy pochodne od nazw własnych. W szczególności chodzi o nazwy mieszkańców. Nazwy te na ogół nie budzą wątpliwości, bo tworzy się je według prostego schematu słowotwórczego: do tematu odmiany wyrazu podstawowego dodajemy przyrostki -anin, -anka, -anie, otrzymując odpowiednio formę męską, żeńską i zbiorową, np. Mielec – mielczanie, Gródek – gródczanie. Większy problem dotyczy nazw mieszkańców obcych miejscowości, bo do ich tworzenia używa sie też przyrostków -czyk, -ka, -czycy, np. Londyn – londyńczycy.
Jednak i w sprawie nazywania mieszkańców polskich miejscowości pojawiły się problemy i kontrowersje, o czym będzie w następnym wpisie.
11.10.2010
Co to jest kontaminacja?
Kontaminacja to skrzyżowanie dwóch elementów językowych, w którego wyniku powstaje trzeci, składający się z obu elementów wyjściowych. Kontaminacje czasem akceptuje się w języku, np. przymiotnik pstrokaty pochodzący od pstry i srokaty, często jednak uznaje się je za błędy, np. wykonywuję (przemieszanie form wykonywam i wykonuję).
10.10.2010
Kamikadze czy kamikaze?
W języku polskim używa się obu form tego rzeczownika. Zapis kamikaze, wynikający z zasad transkrypcji anglojęzycznej, można czytać [kamikaze] albo [kamikadze]. Można też, i jest to najlepsze rozwiązanie, używać w pisowni spolszczonej formy kamikadze. Jego forma jest nietypowa, bo ma końcówkę -e, mógłby więc odmieniać się jak przymiotnik (do kamikadzego, o kamikadzem), a trzeba stwierdzić, że taką odmianę się spotyka. Lepiej jednak tego wyrazu nie odmieniać.
09.10.2010
Vargas Llosa – jaka wymowa?
Wymowa nazwiska nowego noblisty – jak widzę w dyskusjach internetowych – sprawia problem, i nic dziwnego, bo oryginalnej wymowy nie da się oddać w języku polskim. Uwzględniwszy różne uwarunkowania naszej fonetyki, muszę stwierdzić, że najlepiej mówić [wargas ljosa].
08.10.2010
Jak odmieniać nazwiska Landau, Turnau?
W zasadzie odpowiedź jest prosta, tak jak rodzime nazwisko Musiał, a więc: DB. Landaua, C. Landauowi, N. Landauem. Problem pojawia się w miejscowniku. Najlepsze jego rozwiązanie polega na tym, by nie odmienionego nazwiska użyć z imieniem lub jakimś innym odmienianym wyrazem, np. o profesorze Landau, Grzegorzu Turnau.
07.10.2010
Skromny spójnik a
Choć jest to jeden z najbardziej niepozornych naszych wyrazów, należy do najczęściej używanych. Jest on, mówiąc fachowo, spójnikiem współrzędnym, a sprawia problemy interpunkcyjne.
Ich rozwiązanie jest takie: Przed a zawsze stawiamy przecinek, gdy wprowadza wypowiedzenie współrzędne, np. „Królik z Prosiaczkiem siedzieli sobie przed domkiem Puchatka, a Puchatek siedział razem z nimi”. W wypowiedzeniu pojedynczym nie stawiamy przecinka, gdy a jest spójnikiem łącznym (może go zastąpić i), np. „Śpiewał cicho a melodyjnie” (cicho i melodyjnie). Jeśli jednak jest spójnikiem przeciwstawnym (wówczas mogą go zastąpić ale, lecz), musi być poprzedzony przecinkiem, np. „Prawda zwycięży, a nie fałsz” („Prawda zwycięży, lecz nie fałsz”).
06.10.2010
Kłopotliwy przedrostek z-
Zasada morfologiczna opisana wczoraj jest stosowana bardzo konsekwentnie, ale i od niej jest wyjątek. Jest nim pisownia przedrostka z-, który zapisujemy zależnie od wymowy jako s-, ś- lub z- (np. spłynąć, ściosać, zrealizować). Zapisujemy go jako s- przed literami oznaczającymi spółgłoski bezdźwięczne (c, ch, cz, f, k, p, t), np. scalić, schwytać, a jako ś- przed połączeniem liter ci, np. ścigać, ścisnąć.
05.10.2010
Na czym polega morfologiczna zasada pisowni?
Polega ona na zachowaniu tej samej formy elementu, który jest częścią różnych wyrazów, mimo że w wymowie może on mieć różne brzmienie. Dzięki tej zasadzie możemy zachować związek morfologiczno-znaczeniowy z innymi formami odmiany danych wyrazów, np. słów [wym. słuf] – słowa [wym. słowa], drób [wym. drup] – drobiowy [wym. drobjowy], lub z wyrazami pokrewnymi, np. gwiazda [wym. gwjazda] – gwiazdka [wym. gwjastka], prosić [wym. prośić] – prośba [wym. proźba].
04.10.2010
Co to takiego znaki komputerowe?
Tym określeniem nazywa się dostępne na klawiaturze komputerowej znaki nie będące literami ani cyframi: ~ (tylda), @ (at [wym. et], potocznie małpa), # (numer, potocznie płotek), $ (dolar), ^ (cyrkumfleks, potocznie daszek), & (ampersand), * (asterisk, potocznie gwiazdka), | (znak alternatywy, potocznie pałka), / (slash [czyt. slesz] a. ukośnik), \ (backslash [wym. bekslesz] a. ukośnik wsteczny bądź odwrotny), < (mniejszy niż...), > (większy niż...). Znaki te mogą być stosowane do zapisu różnego rodzaju symboli, zwłaszcza w informatyce. Poza środowiskami specjalistów są chętnie wykorzystywane przez internautów w korespondencji elektronicznej oraz w internetowych pogawędkach, aby poszerzyć możliwości ekspresji językowej.
03.10.2010
Jak pisać przymiotnik od nazwiska Mickiewicz? Wielką czy małą literą?
Przymiotniki tego rodzaju możemy pisać dwojako, zależnie od znaczenia. W związku z tym napiszemy: Mickiewiczowski, gdy przymiotnik odpowiada na pytanie «czyj?», i mickiewiczowski, gdy odpowiada na pytanie «jaki?». W takim razie sonet Mickiewiczowski to 'sonet Mickiewicza' a sonet mickiewiczowski będzie 'sonetem innego autora, w stylu takim, jak u Mickiewicza'.
02.10.2010
Co znaczy skrót RIP?
R.I.P. a. RIP to skrót wyrażenia łacińskiego requiescat in pace ‘niech spoczywa w spokoju’. Zapisujemy go z kropkami lub bez nich, a odczytujemy jako całe wyrażenie.
01.10.2010
Wszystkie wpisy – Jan Grzenia.
Copyright © by Jan Grzenia 2010. Wszelkie prawa zastrzeżone.
Cytowanie tekstów w części lub całości dozwolone tylko z podaniem danych autora i adresu witryny.
O języku polskim [blog]
To jest blog, nie inaczej. W Czasach Dzisiejszych trzeba pisywać Blogi. W tym miejscu, codziennie, pojawi się artykuł o jakimś problemie językowym. Więcej objaśnień trudnych problemów językowych znajdziesz w słownikach, a te są w Księgarni.
Jeśli chcesz przekazać uwagi lub zadać pytanie, pisz na:
•Adres poczty elektronicznej jest chroniony przed robotami spamującymi. W przeglądarce musi być włączona obsługa JavaScript, żeby go zobaczyć.•
.
»»» WRZESIEŃ 2010 «««
lipiec 2010 — sierpień 2010
Kto mieszka w Phnom Penh?
Stolicę Kambodży zamieszkują phnompeńczycy (ten phnompeńczyk, ta phnompeńka). Zakończenie tematu słowotwórczego zostało spolszczone zgodnie z wymową, bo mówimy [pnom peń]. Przymiotnik od nazwy tego miasta można teraz utworzyć bez problemu: phnompeński.
30.09.2010
Kwota mleczna?Kwota to wyraz nacechowany oficjalnością, który oznacza pewną sumę pieniędzy. W języku oficjalnym i urzędowym spotyka się wyrażenia kwoty paliwowe, kwoty importowe,a nawet kwoty mleczne itp. (zazwyczaj w liczbie mnogiej). W takich konstrukcjach kwota znaczy ‘przydział czegoś, ograniczona ilość czegoś’. Nie należy poszerzać tego znaczenia na inne odmiany języka. 29.09.2010
Aleja i aleje
W nazwach alej stosujemy zasadniczo tę samą zasadę, za sprawą której piszemy ulica Parkowa. W związku z tym napiszemy np. aleja (lub al.) Korfantego. Należy jednak pamiętać o wyjątku. Zgodnie z zasadami ortografii słowo to w nazwach powinno być pisane literą wielką, gdy występuje w liczbie mnogiej. Wobec tego: Aleje Ujazdowskie.
28.09.2010
Na portalu (internetowym) czy w portalu?Obie te formy należy traktować i stosować analogicznie do często spotykanych połączeń na zakładzie, na fabryce oraz w zakładzie, w fabryce. Znaczy to, że pierwsza forma jest mało staranna, co ogranicza jej zastosowanie do języka potocznego, druga zaś neutralna, więc może być używana w każdej sytuacji. 27.09.2010
Shia LaBoeuf a ortografia polska
Poprzedni wpis dotyczył odmiany imienia, ale łatwo może pojawić się jeszcze jeden problem. O ile wiadomo, że napiszemy „Widzę Shię”, „Mówię z Shią”, o tyle może nie być jasne, jak powinno być w pozostałych przypadkach. Tu przyda się dodatkowo analogia do imienia Maria, bo powinniśmy pisać „Nie znam Shii”, „Przyglądam się Shii”, „Mówię o Shii”
26.09.2010
Shia LaBoeuf a wymowa polskaBędzie z tym zapewne problem przez pewien czas, trzeba więc pilnie podać objaśnienie. Imię i nazwisko aktora najlepiej wymawiać z angielska, czyli [szaja labaf], przy czym imię akcentowane jest na pierwszej, a nazwisko na drugiej sylabie. Myślę, że w polskim kontekście można akceptować (to nie znaczy, że zalecać) warianty wymowy, które już się słyszy, tzn. [szija, szja, labef]. 25.09.2010
Shia LaBeouf a gramatyka polskaDo nazw własnych, z którymi Polacy mają kłopoty, dołączyło imię i nazwisko młodego aktora amerykańskiego, który zasłynął ostatnio z roli w filmie Wall Street: Pieniądz nie śpi. W dzisiejszej Gazecie Wyborczej w podpisie do zdjęcia napisano „Michael Douglas [...] z Shia LaBeouf grającym Jacoba Moore’a”. Sprawdziłem następnie różne teksty internetowe, i wnioskuję, że jest problem, który śpieszę objasnić. Imię Shia odmieniać należy tak jak nasze Maja, nazwisko LaBoeuf identycznie jak Geldof. Wniosek: z Shią LaBeoufem. 24.09.2010
Kto uczestniczy w dyskusjach na forum?Niektórzy są zdania, że skoro jest seminarzysta (od seminarium), licealista (od liceum), od forum należałoby utworzyć również formę pochodną z pominięciem końcowego -um, a więc forowicz ( forowiczka). Trudno zakwestionować pogląd, że forowicz to forma poprawna słowotwórczo, ale równie trudno zaprzeczyć, że używa się jej rzadko. Wiadomo, że uczestnicy dyskusji internetowych nazywają się zwykle forumowiczami. Na niekorzyść wyrazu forowicz świadczy też niezbyt czytelna budowa słowotwórcza, bo może się wydawać, że pochodzi on raczej od wyrazu fory 'dodatkowe korzyści'. Wniosek: Optymalnymi formami będą czytelne i akceptowane w praktyce językowej forumowicz i forumowiczka. Ich wariantami, których być może użyją osoby o wysokiej świadomości językowej, są forowicz i forowiczka.23.09.2010
Dwudziesty drugi wrześniaGdy odpowiadamy na pytanie jaki ( który) jest ( był, będzie) dzień?, używamy liczebnika będącego określeniem dnia w mianowniku liczby pojedynczej, a nazwy miesiąca w dopełniaczu, np. „Dziś jest dwudziesty drugi września” (formy typu „Dziś jest dwudziesty drugi wrzesień” oznaczają ‘dziś jest dwudziesty drugi wrzesień z kolei’). W języku potocznym możemy też użyć liczebnika w dopełniaczu, np. „Dziś jest dwudziestego drugiego września”. 22.09.2010
O nawiasach
Nawias to znak interpunkcyjny, który służy do wskazywania, które części tekstu mają charakter poboczny, drugoplanowy bądź uzupełniający.
Stosuje się kilka rodzajów nawiasów: okrągły ( ), kwadratowy [ ], prosty / /, ostrokątny < > i klamrowy { }. Nawiasy składają się z dwu znaków: otwierającego i zamykającego.
Za podstawowy i najbardziej uniwersalny należy uważać nawias okrągły. Można używać wyłącznie takiego nawiasu, a inne rodzaje tego znaku mają zastosowanie głównie w tekstach specjalistycznych.
21.10.2010
A jak odmieniać wyrazy oznaczające godności?Problem dotyczy chyba tylko mianownika liczby mnogiej. Interesujące nas wyrazy mają przeważnie końcówkę -owie, rzadziej -i || -y, np. prezydenci, premierzy, ministrowie, wojewodowie, rektorzy (możliwe też rektorowie), królowie, sułtanowie a. sułtani, marszałkowie, generałowie, prezesi. Niektóre z wyrazów należących do tej grupy mogą przybierać obie końcówki, co pokazują przykłady. 20.10.2010
Jak pisać wyrazy oznaczające godności (2)?Już wiemy, że małą literą. Jedynie w aktach prawnych stosujemy literę wielką, np. „Projekt ustawy zatwierdza Prezes Rady Ministrów”. Zgodnie ze zwyczajem pisownię wielkimi literami można stosować również w tekstach o innym przeznaczeniu, pod warunkiem że nazwa taka odnosi się do konkretnej osoby i występuje w pełnym brzmieniu, np. „Henryk Nowak został powołany na stanowisko Wojewody Śląskiego”; „Przemówienie wygłosił Burmistrz Miasta Cieszyna Jan Olbrycht”. 19.09.2010
Jak pisać wyrazy oznaczające godności (1)?Wyrazy te, również gdy nazywają urzędy jednoosobowe, zapisujemy małymi literami, np. prezydent, premier, minister, wojewoda, rektor, król, sułtan, marszałek, generał, prezes. Wiele osób obawia się takiej pisowni, acz niesłusznie. Jest jednak pewnien wyjątek, a o nim w następnym wpisie. 18.09.2010
Wersal i wersalWersal to miasto w pobliżu Paryża (francuską formą tej nazwy jest Versailles), a także nazwa pałacu w tym mieście. Od jego nazwy pochodzi wyraz pospolity wersal, którego możemy użyc do żartobliwego określenia dobrych manier, wytworności, elegancji w zachowaniu. Drugie znaczenie odróżniamy małą literą. 17.09.2010
Kłopotliwy przyimek z Przyimek z łączy się z rzeczownikiem (lub innym wyrazem w jego funkcji) w dopełniaczu lub narzędniku, np. „Pochodzi z Rosji”, „Przyszedł z kolegą”. Przyimek ten tworzy utarte wyrażenia: z wyjątkiem kogoś ( czegoś), z pomocą kogoś (ale za pomocą czegoś). Powinniśmy wystrzegać się błędnych form: ! za wyjątkiem, ! za pomocą kogoś, ! z pomocą czegoś. 16.09.2010
Myślnik i łącznikW piśmie używamy poziomej kreski, którą pospolicie nazywamy myślnikiem. W rzeczywistości mamy dwa podobne znaki. Jest myślnik, czyli znak interpunkcyjny w kształcie długiej kreski oddzielonej myślnikami, którego używamy do wyróżniania fragmentów tekstu, np. Był to – moim zdaniem – osobliwy przypadek. Jest też łącznik, który służy do tworzenia wyrazów złożonych, np. biało-czerwony, Bielsko-Biała, Skłodowska-Curie. Łącznik zapisujemy bez odstępów. 15.09.2010
Hans-Udo
Zapytano mnie właśnie, jak odmieniać niemieckie imię złożone Hans-Udo. Czy powinno być z Hansem-Udo, o Hansie-Udo, czy raczej z Hansem-Udonem, o Hansie-Udonie?
Trzeba przypomnieć, że niektóre imiona, które znamy od średniowiecza, mają wyjątkową odmianę typu o Hugonie, Iwonie (od Hugo, Iwo). Wprawdzie Udo pochodzi od Otto (z Ottonem, o Ottonie), jest to jednak forma nowsza, u nas znana dopiero od kilkudziesięciu lat, więc tradycyjna odmiana nie może tu mieć zastosowania.
Wniosek: Tego imienia najlepiej nie odmieniać, w takim razie powiemy i napiszemy z Hansem-Udo, o Hansie-Udo.
14.09.2010
Ta listwa czy ten listew?Powinno być ta listwa, a więc teraz wyraz ten może być kłopotliwy tylko w odmianie. Rozwiązanie problemu jest takie: w dopełniaczu liczby mnogiej najlepiej użyć formy tych listew (choć nikt nie powinien kwestionować formy tych listw). Przy okazji warto zwrócić uwagę na częsty błąd, czyli formę ! ta listew. 13.09.2010
Byłem w Köln, a więc gdzie byłem?To niemieckie miasto ma znaną u nas od dawna nazwę Kolonia (pochodzenia łacińskiego). W polskich tekstach należy używać tej właśnie formy, a nazwa niemiecka może pojawić się tylko w utworzonych współcześnie nazwach własnych, np. FC Köln (klub piłkarski). 12.09.2010
Adaptować czy adoptować?
Są to 2 różne wyrazy, nierzadko mylone. Adaptować znaczy ‘przystosowywać, przystosować coś do nowych warunków, dokonywać adaptacji’, np. „Scenarzysta adaptował sztukę na potrzeby filmu”. Czasownik adoptować należy kojarzyć z wyrazem adopcja, a oznacza ‘uznawać, uznać cudze dziecko za swoje’. 11.09.2010
Jak pisać wyrazy oznaczające wyznawców religii?
Wyrazy takie piszemy małą literą, np. buddysta, chrześcijanin, ewangelik, katolik, mormon, muzułmanin, żyd. Ostatni z podanych wyrazów ma 2 znaczenia, co uwzględniamy w pisowni: żyd ‘wyznawca judaizmu’ – Żyd ‘członek narodu żydowskiego’. 10.09.2010
Kto to jest aborygen?
Wyrazem aborygen nazywamy pierwotnego mieszkańca jakiegoś kraju, wyraz ten może być zastępowany synonimami tubylec, krajowiec. Najczęściej nazywamy tak pierwotnych mieszkańców Australii, w tym wypadku wskazana jest pisownia wielką literą: Aborygen. 09.09.2010
Pisać instruktaż czy instruktarz?Instruktaż to ‘udzielanie instrukcji, instruowanie o czymś’. Wyrazu tego nie należy mylić z przestarzałym rzeczownikiem instruktarz, który oznacza ‘zbiór instrukcji’. 08.09.2010
Kolejność imienia i nazwiska
Imię należy umieszczać przed nazwiskiem, np. Joanna Nowak, Jan Kowalski, Maria Skłodowska-Curie. Kolejność nazwisko – imię stosujemy tylko w spisach alfabetycznych. 07.09.2010
Czy stawiać przecinek przed i?
Przed tym spójnikiem nie stawiamy przecinka. Wyjątek robimy tylko w szczególnych okolicznościach: 1) Gdy spójnik ten powtarza się w tej samej funkcji, np. Mówił i mówił, i mówił; 2) Gdy oznacza wynik jakiegoś faktu, np. Uczył się dobrze, i otrzymał nagrodę (w takim wypadku można i zamienić na więc). 06.09.2010
Dlaczego jest lubelski od Lublin?
Może to dziwić, skoro od Szczecin jest przymiotnik szczeciński. Przyczyny są historyczne, nazwa Lublin powstała od nazwy osobowej Lubel (ewentualnie Lubla), a przymiotnik musiał powstać właśnie od niej. 05.09.2010
Jakiego rodzaju jest wyrażenie love story?
Zasadniczo przypisujemy mu rodzaj żeński, powiemy więc np. wzruszająca love story. Wolno jednak używać tego wyrażenia w rodzaju nijakim, w związku z tym możemy powiedzieć wzruszające love story. 04.09.2010
Jak zapisywać nazwiska złożone?
Chodzi o nazwiska takie, jak Bór-Komorowski, Korwin-Mikke, Mackiewicz-Kaczyńska, Żmuda-Trzebiatowska. Jak widać, zawsze łączymy je dywizem (krótką kreseczką, której nie oddzielamy spacjami). 03.09.2010
Jak zapisać skrót od wyrażenia kodeks cywilny?
Powinniśmy napisać k.c. a. kc, ten skrót jest wyrazem rodzaju męskiego, nieodmiennym. Można zaakceptować także wariant kc. (z jedną kropką) . Skrót wymawiamy [ka- ce], akcentując ostatnią sylabę. 02.09.2010
Internet – pisać małą czy wielką literą?W ostatnich czasach upowszechnił się zwyczaj zapisywania tego wyrazu małą literą. Nie jest to zwyczaj godny polecenia, gdyż Internet jest nazwą własną, jednostkową. Wprawdzie w jednym ze słowników znajdują się informacje, iż wyraz ten pisać mamy małą literą, jeśli oznacza „samodzielną sieć lub fragment Internetu”, lecz „samodzielna sieć” lokalna funkcjonująca podobnie do Internetu to intranet, natomiast „fragmenty Internetu” (tzn. prawdopodobnie internetowe kanały komunikacyjne) mają swoje własne nazwy, np. WWW, poczta elektroniczna. Na to, iż Internet nie bywa używany w znaczeniu pospolitym, wskazuje fakt, że formy liczby mnogiej tego wyrazu nie są stosowane. Wedle innej koncepcji wyraz ten mielibyśmy pisać małą literą, gdyż oznacza „medium masowe”, jednak i z tym nie można się zgodzić, gdyż ogólne określenie takiego środka przekazu to „sieć komputerowa”, a Internet jest jedną z takich sieci. 01.09.2010
Wszystkie wpisy – Jan Grzenia.
Copyright © by Jan Grzenia 2010. Wszelkie prawa zastrzeżone.
Cytowanie tekstów w części lub całości dozwolone tylko z podaniem danych autora i adresu witryny.
|
O języku [blog]
