O języku polskim [blog]

Więcej objaśnień trudnych problemów językowych znajdziesz w słownikach, a te są w Księgarni.

Jeśli chcesz przekazać uwagi lub zadać pytanie, pisz na: •Adres poczty elektronicznej jest chroniony przed robotami spamującymi. W przeglądarce musi być włączona obsługa JavaScript, żeby go zobaczyć.• .

»»» LISTOPAD 2010 «««

---

LIPIEC 2010 — SIERPIEŃ 2010 — WRZESIEŃ 2010 — PAŹDZIERNIK 2010

HTML czy html

Nazwy języków programowania piszemy wielką literą, np. Java, Pascal, PostScript. Wyjątkiem są nazwy będące skrótowcami, które na ogół zapisujemy dwojako, np. BASIC (zwyczajowo też Basic), FORTRAN (zwyczajowo też Fortran). Z kolei skrótowiec HTML jako nazwę języka programowania piszemy wielkimi literami, zapis małymi literami występuje jako rozszerzenie nazw plików.
30.11.2010

Ferenc Liszt

Imię tego sławnego kompozytora węgierskiego bywa używane w spolszczonej formie Franciszek (trzeba to odnotowć, bo to rzadki wypadek). Jego nazwisko należy wymawiać [list], a w formie o Liszcie starajmy się to nazwisko wypowiedzieć jako [lisće, liśće].
29.11.2010

1000 lat

to inaczej millennium [wym. mileńjum], jest to wyraz o tyle ciekawy, że może też być używany w formach millenium i milenium. Jeśli macie problem z wyborem, wybierzcie pierwszą formę.
28.11.2010

Przymiotnik od Majów

Przykład ten może znakomicie ilustrować rozdźwięk między możliwościami, jakie stwarza system językowy, a językowym zwyczajem. Nie ma żadnych przeszkód, by od słowa Majowie utworzyć przymiotnik majski, skoro dobrze znamy wyraz tajski, pochodzący od Tajowie. I choć jest to tak proste, nie cieszy się on szczególną popularnością. Być może taka forma wydaje się Polakom niezbyt zręczna, bo znacznie większą popularnością wyróżnia się forma majański. Spotyka się też czasem inną formę z rozszerzonym sufiksem: majowski.
27.11.2010

Kto mieszka w Akwitanii?

W języku polskim przyjęto nazywać mieszkańców tej krainy we Francji wyrazem Akwitańczycy. Zgodnie ze schematem słowotwórczym do utworzenia nazwy mieszkańca regionu możemy użyć przyrostka -anin lub -czyk, który dodajemy do tematu fleksyjnego. Wedle reguły powinno być w takim razie Akwitanianin lub Akwitańczyk. Wyraz Akwitanianin miałby jednak pewien mankament – trzy razy powtarzające się głoski [ń] i [n], toteż używa się formy Akwitańczyk, której odpowiada żeńska Akwitanka i zbiorowa Akwitańczycy.
26.11.2010

Nagroda Pulitzera - jak pisać?

Wielki słownik ortograficzny PWN stwierdza: „jeśli nazwa nagrody jest wielowyrazowa, w zasadzie wielką literą piszemy wszystkie wyrazy wchodzące w jej skład”, tymczasem w niektórych źródłach podaje si ę pisownię wyrazu nagroda od małej litery. Trzeba wobec tego ustalić, jaka jest oficjalna forma nazwy. W języku angielskim brzmi ona The Pulitzer Prize, polskim odpowiednikiem powinna być w takim razie forma Nagroda Pulitzera.
25.11.2010

Skracamy wielowyrazowe nazwy własne

Z reguły skrótem rozbudowanej nazwy własnej jest wyraz nadrzędny, np. od nazwy Państwowa Komisja Wyborcza utworzymy skrócenie Biuro. Takie skrócenia są zwykle pisane wielką literą, jednak musi być oczywiste, że służą do wyróżniania jednostkowego obiektu. W konkretnych tekstach zwykle najpierw występuje nazwa pełna, później zaś może się pojawić jej wariant skrócony. W związku z tym, pisząc np. o Uniwersytecie Warszawskim, najpierw wymieniamy jego pełną nazwę, potem zaś piszemy Uniwersytet, gdy chodzi o ten właśnie.
24.10.2010

Katedra w Vicenzy czy Vicenzie?

Problem polega na tym, czy odmianę nazwy tego włoskiego miasta oprzeć na pisowni czy wymowie [wiczenca]. Bez wątpienia częściej użyjemy jej w mowie, toteż na tej podstawie utworzymy następujące formy fleksyjne: D. Vizenzy, C. Vicenzy, B. Vizenzę, za Vizenzą, w Vizenzy. Najlepiej używać takich form również w piśmie.
23.11.2010

Szemud

To nazwa wsi w powiecie wejherowskim (województwo pomorskie), a która miała dawniej formę Schönwalde (a więc ‘piękny las’). Gramatyczny problem z tą nazwą polega na doborze końcówki dopełniacza. Po nazwach pochodzenia obcego używa się zwykle końcówki -u, w związku z tym nazwę tę najlepiej odmieniać następująco: D. Szemudu, C. Szemudowi, N. Szemudem, Ms. Szemudzie. Warto jednak wiedzieć, że w mowie potocznej, lokalnie, funkcjonuje też forma z końcówką -a w dopełniaczu, a więc z/do Szemuda. Wskazane jest uznać ją za potoczny wariant fleksyjny dopełniacza.
22.11.2010

Dubie

Jest to nazwa dwu wsi, w województwach łódzkim (gm. Szczerców) i krakowskim (gm. Krzeszowice),pochodzi od staropolskiego dub ‘dziura (w skale)’.
W obu wypadkach odmieniamy ją następująco: z/do Dubia, ku Dubiu, za Dubiem, o Dubiu.
21.11.2010

 Takomyśle

Nazwa tej miejscowości (koło Godzieszy Wielkich, niedaleko Kalisza) sprawia problemy gramatyczne. Trzeba więc wyjaśnić, że jest rodzaju nijakiego i ma formę liczby pojedynczej, w związku z tym odmieniamy ją następująco: do Takomyśla, ku Takomyślu, za Takomyślem, w Takomyślu.
20.11.2010

Siewiernyj

Czytam właśnie w portalu gazeta.pl, że „Kontrolerzy z Siewiernyj zmienili kluczowe zeznania”. O zeznaniach nie zamierzam powiedzieć ani słowa, ale o odmianie nazwy tak. Siewiernyj znaczy Północny, a więc nazwę w polskich tekstach należy odmieniać identycznie jak polski przymiotnik. Powinno w takim razie być z Siewiernego.
19.11.2010

 Wymowa nazwisk polskich z ci-, si-, zi-

Problem dotyczy przede wszystkim nazwisk rozpoczynających się od tych znaków, np. Citko, Simik, Zirajewski. Głoski [ć, ś, ź] mogą być w języku polskim zapisywane jako ć, ś, ź lub ci, si, zi piszemy np. brać, braci, łosoś, łososia, więź, więzi, choć w zakończeniu tych wyrazów występuje identyczna spółgłoska miękka.
Wniosek: Podane w przykładach nazwiska wymówimy [ćitko, śimik, źirajewski]
18.11.2010

IKEA – jak tę nazwę odmieniać i zapisywać?

W odmianie mamy dwie możliwości: skrótowiec ten może pozostawać w formie nieodmienianej, może też być odmieniany jak np. orchidea. Jeśli więc zdecydujemy się odmieniać tę nazwę, możemy skorzystać z dwu możliwości zapisu, które obrazują podane przykłady: DCMs. IKE-i albo Ikei, B. IKE-ę lub Ikeę, N. IKE-ą lub Ikeą.
17.11.2010

Tworzymy nazwy mieszkańców

Nazwy mieszkańców mają z reguły przyrostek -anin albo -czyk, o czym już była mowa w tym blogu. W nazwach mieszkańców państw można też spotkać kilka innych przyrostków, które poza tym nie występują w tej funkcji, np. -ak (Austriak), -ik (Anglik), -ec, (np. Słoweniec), -in (np. Litwin). Są też wyrazy z tzw. przyrostkiem zerowym, np. Czech, Węgier. Warto dodać, że są to nazwy funkcjonujące od dawna, współczesne mają wyłącznie przyrostki wymienione na początku.
16.11.2010

Jakiego rodzaju jest skrótowiec KGB?

KGB to skrótowiec pochodzący od Komitiet Gosudarstwiennoj Biezopasnosti (Komitet Bezpieczeństwa Państwowego). Rodzaj skrótowca możemy ustalić: 1) na podstawie wyrazu nadrzędnego w rozwiniętej nazwie, w tym wypadku jest to rzeczownik komitiet – rodzaju męskiego; 2) na podstawie jego formy fonetycznej – skrótowce zakończone w wymowie na akcentowane -e (oraz -i, -o, -u) mają rodzaj nijaki.
W razie wątpliwości lepiej wybrać sposób pierwszy. Wniosek: możemy powiedzieć „KGB wpływał” lub „KGB wpływało”.
15.11.2010

Jacques Chirac – problem z odmianą i pisownią

Imie i nazwisko byłego prezydenta Francji odmieniamy i zapisujemy następująco: DB. Jacques’a Chiraca, C. Jacques’owi Chiracowi, N. z Jacques’em Chirakiem (imię w tym przypadku można też zapisać w formie Jakiem), Ms. o Jacques’u Chiracu. Na końcu tego nazwiska występuje głoska [k], zapisywana jako c. W pisowni stosujemy literę k tylko wówczas, gdy dochodzi do wymiany głoski [k] na [k´], a więc do zastąpienia głoski twardej przez miękką. W odmianie tego nazwiska zdarza się to jedynie w narzędniku (zapis ci mógłby sugerować wymowę [ć]).
14.11.2010

Mieszkańcy państw i miast

Teraz słów kilka o wnioskach, jakie wynikają z reguł, które podałem ostatnio. Skoro stolicą Meksyku jest Meksyk, to znaczy, że mieszkańcami państwa są Meksykanie, a w jego stolicy mieszkają meksykanie. W starożytnym Rzymie (państwie) mieszkali Rzymianie, zaś w mieście Rzym – rzymianie.
Jakże się muszą cieszyć Polacy, mając tak logiczne zasady ortografii.
13.11.2010

Mieszkańcy miast

Wyrazy oznaczające ich piszemy małą literą, dotyczy to też mieszkańców wsi, dzielnic, osad, np. warszawianin, warszawiak, warszawianka; mediolańczyk, mediolanka; hażanin, hażanka; widzewianin, widzewiak, widzewianka; piotrowiczanin, piotrowiczanka; bądkowianin, bądkowianka.
12.11.2010

Mieszkańcy państw

Wyrazy o tym znaczeniu piszemy wielką literą, np. Brazylijczyk, Brazylijka, Brazylijczycy; Nowozelandczyk, Nowozelandka, Nowozelandczycy; Szwed, Szwedka, Szwedzi; Chińczyk, Chinka, Chińczycy; Egipcjanin, Egipcjanka, Egipcjanie; Włoch, Włoszka, Włosi.
11.11.2010

To jak wymówić menu komputerowe?

Twierdzę, że odpowiedniejsza będzie wymowa spolszczona [menu], z akcentem na sylabie przedostatniej. Przede wszystkim dlatego, że pomaga odróżnić znaczenia wyrazu, zresztą ze względu na odmienność kontekstów [meni komputerowe] brzmi nawet nieco zabawnie. Drugi powód uzasadniający taką wymowę wiąże się z pochodzeniem wyrazu, w znaczeniu informatycznym zapożyczyliśmy go bowiem z angielskiego. W angielszczyźnie, co prawda, mówi się [menju], i to bez względu na znaczenie, czego nie polecam naśladować w naszej mowie, ale pozwala to uzasadnić wymowę [menu]. Trzeci argument to rozpowszechniony zwyczaj takiego wymawiania. Jest jeszcze czwarty: znamy też wyraz pochodny podmenu (z polskim przedrostkiem), tutaj wymowa francuska też byłaby trochę zabawna.
Wniosek zaś będzie taki: gdy chodzi o listę dań, mówimy [meni], gdy kontekst jest komputerowy – [menu], chyba że ktoś ma bardziej tradycyjne gusta, wtedy niech pozostanie przy [meni].
10.11.2010

Co to jest menu?

Wyraz ten ma 2 znaczenia. Pierwsze ‘spis potraw’ jest znane od dawna, a wywodzi się z francuskiego. W związku z tym wymawiamy je też z francuska [meni], kładąc akcent na ostatnią sylabę. Ciekawe, że Słownik języka polskiego pod red. Witolda Doroszewskiego (opracowany w latach 50. i 60. XX w. podaje [meniu]).
Znaczenie drugie znamy z terminologii komputerowej, w której oznacza 'listę funkcji programu'. Rzecz niewątpliwa, że w tym kontekście używamy anglicyzmu.
A jak go wymawiać?
09.10.2010

Polszczyzna a urzędnicy

Jeszcze parę uwag, koniecznie krytycznych, a nawet złośliwych, o urzędniczym wkładzie do języka polskiego. Zrozumiałe wprawdzie, że skoro język urzędowy pełni specyficzne funkcje, w jego obrębie muszą się też uformować specyficzne terminy. Jasne, ale to jeszcze nie znaczy, że wszystko,co proste, zrozumiałe i znane od dawna, musi zostać zaraz po urzędniczemu wykoślawione. Mieliśmy jeszcze kilka lat temu studia dzienne i studia zaoczne, ale z jakichś powodów, znanych tylko ministerialnym urzędnikom, zastąpiono te czytelne wyrażenia nowymi. Teraz są studia stacjonarne i niestacjonarne.
Punktem wyjścia do tej refleksji było wyrażenie uniwersytecki szpital kliniczny, co w języku będącym pod kontrolą rozumu nazywa się po prostu kliniką. A jeśli jest lub ma być inaczej, to proponuję też  mówić np. wielki hipermarket handlowy.
08.11.2010

Jak nazywają się kliniki w Polsce?

Miałem okazję w ostatnich dniach objaśniać w Poradni Językowej PWN, jaka forma włoskiej nazwy Il Policlinico Universitario „Agostino Gemelli” byłaby najwłaściwsza w języku polskim. W przekładzie na język polski byłoby to Poliklinika Uniwersytecka im. Agostina Gemellego. Taki przekład w zasadzie nie budzi zastrzeżeń, ale można by tłumaczyć nazwę jeszcze prościej, bo skoro klinika to ‘szpital uczelni medycznej', a wyrazu poliklinika u nas prawie się nie używa, najlepiej byłoby  podać Klinika im. Agostina Gemellego.
Przejrzałem nazwy polskich klinik, okazało się więc, że dominują u nas rozdęte nazwy typu Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej Uniwersytecki Szpital Kliniczny nr 4 im. Marii Konopnickiej, a nazwa Samodzielny Publiczny Szpital Kliniczny należy do wyjątkowo zwięzłych. Obawiam się, że widać tu kolejny przejaw ingerencji urzędników w język.
07.11.2010

Odmiana nazw klubów sportowych

Nazwy klubów sportowych są zwykle dwuczłonowe, przy czym pierwszy z tych członów jest indywidualną nazwą klubu, drugi nazywa jego siedzibę. Mówimy np. do Ruchu Chorzów, o Interze Mediolan, co znaczy, że odmieniamy tylko indywidualny składnik nazwy.
06.11.2010

W Będzinie czy w Będziniu?

 Procenty z liczebnikami ułamkowymi

Warto też zapamiętać, że z liczebnikami ułamkowymi w każdym przypadku występuje tylko forma procent (bez końcówki), np. „Uzyskał trzy i pół procent głosów”. „Nie dostał nawet trzech i pół procent głosów”. „Odsetki wyniosły dwa i siedemdziesiąt setnych procent od kapitału”.
04.11.2010

O procentach

Wyraz procent należy do niełatwych w użyciu. Trzeba więc mu poświęcić kilka wpisów.
Wpis pierwszy ma przypomnieć o trudniejszych formach odmiany. W dopełniaczu liczby pojedynczej używamy formy procentu (nie procenta), należy więc mówić i pisać „Nie było nawet procentu szans”. Wyjątek dotyczy liczebnika jeden, z którym można użyć obu końcówek, mówiąc np. „Na akademii nie było jednego procenta (albo procentu) uczniów”.
03.11.2010

Miły – stopień wyższy

Od przymiotnika miły tworzymy stopień wyższy milszy. Wydaje się to oczywiste, ale z jakiegoś powodu często spotyka się formy typu bardziej miły (bardziej fajny, a nawet bardziej dobry!).
02.11.2010

Koalicjant

Wyraz niby prosty, a w wymowie często kłopotliwy. Powinniśmy mówić [ko-alicjant]. Często spotykanym błędem jest wymowa [kołalicjant].
01.11.2010