Słowniki, leksykony, encyklopedie, czyli blog, jakich brak

Być może wpisy w tym blogu pojawiają się ostatnio rzadziej.

W przyrodzie jednak nic nie ginie. Tu ubyło, przybywa w innym miejscu.

Zobaczcie sami: Nazwy firm i produktów.

I tu też: Googlanie, czyli szukanie w Internecie.

Słowniki zaś, i to najlepsze z najlepszych, można tanio kupić w KSIĘGARNI.

Zapisujemy wyraz Internet, czyli co tam, panie, w słownikach?

W ostatnich czasach upowszechnił się zwyczaj zapisywania tego wyrazu małą literą. Nie jest to zwyczaj godny polecenia, gdyż Internet jest nazwą własną, jednostkową. Wprawdzie w pewnym Bardzo Poważnym Słowniku znajdują się informacje, że wyraz ten mamy właśnie tak pisać, jeśli oznacza „samodzielną sieć lub fragment Internetu”.
Definicje te, niestety, są zupełnie chybione, bo wyraz Internet nie występuje w takich znaczeniach (jeśli jest inaczej, proszę o przykłady). Rzeczownik Internet nie bywa używany w znaczeniu pospolitym, na co wskazuje fakt, że formy liczby mnogiej tego wyrazu nie są stosowane.
Wedle innej koncepcji wyraz ten mielibyśmy pisać małą literą, gdyż oznacza „medium masowe”, miałby to więc być wyraz z tego samego szeregu, co telewizja, prasa. Jednak i z tym nie można się zgodzić, gdyż ogólne określenie takiego środka przekazu to „sieć (komputerowa)”, a Internet jest jedną z takich sieci, podobnie jak Polsat jest jedną z telewizji.
Słownik, który takie problemy objaśnia, jest dostępny w księgarni.
04.10.2010

Co znaczą skróty CH, CHE?

Są to tzw. kody nazw państw. Jest to utarte określenie będące zapożyczeniem z angielskiego, choć w języku polskim lepiej byłoby chyba powiedzieć znormalizowane skróty od nazw państw (ich formę ustalono w normie ISO 3166). Używa się ich w komunikacji międzynarodowej jako krótkich wariantów nazw pełnych, co ułatwia porozumienie i sprzyja ekonomii komunikacyjnej, bo np. zamiast nazwy Republika Zielonego Przylądka, która w każdym języku ma inną formę, użyjemy skrótów CV lub CPV. Skróty te – jak widzimy – występują w wariancie dwu- i trzyliterowym.
Największą korzyść z tych skrótów (w wersji dwuliterowej) mamy, używając ich jako krajowych domen internetowych, np. .de (Niemcy), .hu (Węgry).
Skróty podane w tytule oznaczają Szwajcarię, a pełny ich wykaz znajduje się w Słowniku nazw geograficznych z odmianą i wyrazami pochodnymi.
27.09.2010

O czym jest Słownik nazw geograficznych?

Słownik geograficzny opisuje różne obiekty geograficzne, np. miasta, słownik nazw geograficznych objaśnia zaś ich nazwy. W pierwszym dowiemy się różnych szczegółów np. o Warszawie (np.o jej położeniu, liczbie mieszkańców, ważniejszych zabytkach), w drugim poznamy zasady użycia samej nazwy. Dowiemy się więc, jak pisać daną nazwę, jakie jest jej pochodzenie, jak ją wymawiać, odmieniać, poznamy warianty nazw (również obcojęzyczne), a także wyrazy i nazwy pochodne.
Jedynym jak dotąd polskim słownikiem tego typu jest mój Słownik nazw geograficznych z odmianą i wyrazami pochodnymi. Oto przykładowy artykuł z tego słownika:

Syberia, część Rosji; pochodzenie nazwy nie jest znane, choć istnieje wiele hipotez na ten temat, np. wskazuje się na wyraz Sybir, którym określają się Tatarzy, rosyjski rzeczownik siewier ‛północ’ albo mongolskie sibir ‛błoto, równina’ ● dawny Sybir, angielski Siberia, rosyjskie Sibir, Sybir ● r.ż., DCMs. Syberii, B. Syberię, N. Syberią (forma przestarzała Sybir, r.m., D. Sybiru, C. Sybirowi, B. Sybir, N. Sybirem, Ms. Sybirze) ● Sybirak, Sybiraczka, Sybiracy | syberyjski ● Morze Wschodniosyberyjskie (część Oceanu Arktycznego).
20.09.2010

Wymowa obcych nazw

Tajemnicze znaki podane w poprzednim wpisie pokazują, jak różnie adaptowano alfabet łaciński do różnych języków. Nazwę duńskiego miasta Ålborg wymawiamy [olborg] , hiszpańskie ñ wypowiemy jak nasze ń, np. w nazwie Peñalara [peńalara] ‘szczyt w Hiszpanii’, węgierskie á oddajemy zaś jako [a], np nazwę Mátra ‘góry’ wymawiamy [matra].
Szczegółowe objaśnienia znajdziesz w Słowniku nazw własnych.
13.09.2010

Jak wymawiać nazwy z obcymi znakami ortograficznymi?

Częstym problemem dla nas jest wymowa znaków rozszerzonego alfabetu łacińskiego, np. skandynawskiego å, hiszpańskiego ñ, węgierskiego á. Wyglądają znajomo, ale trudno powiedzieć, co znaczą. Problem ten objaśnili ten Izabela i Jerzy Bartmińscy w książkach Nazwiska obce w języku polskim (Warszawa 1978) i Słownik wymowy i odmiany nazwisk obcych (Olsztyn 1992). Niestety te książki są od dawna niedostępne.
W sprzedaży jest natomiast Słownik nazw własnych, który takie zawiłości szczegółowo objaśnia.
Szczegóły w następnym wpisie.
06.09.2010

Czy warto korzystać ze słowników?

Każdy musi na to pytanie odpowiedzieć sobie sam. Językoznawca może natomiast wskazać poważniejsze przyczyny. Czytałem właśnie bardzo poważny raport biznesowy pt. Badanie polskich sklepów internetowych i konsumentów. A w jednym tylko akapicie znalazłem 4 błędy ortograficzne, a w jednym tylko zdaniu napisano Chińczycy raz wielką, a raz małą literą. Wystarczyłoby korzystać z pomocy korektora albo chociaż kupić słownik ortograficzny.
30.08.2010

Ile miejscowości jest w Polsce?

W roku 1980 został wydany Wykaz urzędowych nazw miejscowości w Polsce. Podano w nim ok. 100 tys. nazw miast, wsi, osad, osiedli, przysiółków. Możemy więc uznać, że mamy w Polsce ok. 100 tysięcy miejscowości mających własne nazwy. Wszystkich nie jest w stanie objaśnić żaden słownik, kilka tysięcy opisuje Słownik nazw własnych.
23.08.2010

Ilu imion używa się w Polsce?

Jak wynika z danych, które przedstawił Kazimierz Rymut w Słowniku imion współcześnie w Polsce używanych, obywatele Polski noszą ok. 18 tys. różnych imion. Często jednak się zdarza, że od jednego imienia pochodzi kilka innych, np. od dość popularnego imienia Kornelia powstały też takie, jak Kormelia, Kornela, Kornelina, Kornella (choć niektóre z nich mogły przywędrować z zagranicy). Ogromna większość z tych 18 tys. to imiona nadane zaledwie kilku osobom. Imion, które nosi przynajmniej 200 osób jest zaledwie ok. 900. Wszystkie scharakteryzowałem w Słowniku imion.
16.08.2010

Ile jest wyrazów w języku polskim (2)?

Jest jeszcze jeden problem, który ostatnio przemilczałem. Czy chcemy liczyć tylko wyrazy pospolite, czy również nazwy własne? Problem nazw własnych zostanie rozwinięty w następnych tygodniach, na razie poszukajmy odpowiedzi na pytanie o tzw. apelatywy, czyli wyrazy pospolite. Możemy przyjąć, że chodzi o te wyrazy, które pisze się małą literą.
Wielki słownik ortograficzny PWN, który jest – jeśli uwzględnić liczbę haseł – największym polskim słownikiem, notuje ich ok. 140 tys. W tym jest ok. 10 tys. nazw własnych. Rachunek mógłby się wydawać prosty: Mamy w polszczyźnie 130 tys. słów. Problem w tym, że nawet tak opasła księga nie notuje bardzo wielu wyrazów archaicznych, gwarowych, słusznie pomija wiele wyrazów specjalistycznych, z konieczności nie podaje też sporej liczby słów potocznych. Rzeczywista liczba musi więc być dużo większa. A skoro jest ten blog, będzie miejsce, żeby jeszcze podyskutować o tym problemie.
Możemy się jednak umówić, że te wyrazy, które WSO podaje, są w miarę trwałą częścią współczesnego słownictwa. W takim razie przyjmijmy rozwiązanie kompromisowe: 130 tysięcy.
09.08.2910

Ile jest wyrazów w języku polskim (1)?

Autor słowników często bywa o to pytany. Odpowiedź – nie tyle, że trudna – jest wręcz niemożliwa. Gdybyśmy bowiem chcieli policzyć wszystkie wyrazy, musielibyśmy np. uwzględnić wszystkie wyrazy archaiczne, a z pewnością wielu z nich nie znamy, bo ich nigdy nie zapisano. Musielibyśmy też policzyć wszystkie dialektyzmy, choć wiadomo, że nie wszystkie są w słownikach gwarowych. Nie da się nawet ustalić, ilu wyrazów używa się współcześnie. Wyrazy potoczne, jako mówione, często szybko znikają, a specjalistycznych jest bardzo dużo, więc choć z reguły występują w formie pisanej, nie można ich poddać prostym rachunkom.
Wyrazy pojawiają się i znikają, można więc jedynie z grubsza i w wielkim przybliżeniu oszacować ich liczbę. O tym za tydzień.
02.08.2010

Jaki słownik najłatwiej napisać?

Bez wątpienia taki, który można opracować na podstawie innego. Nietrudno zauważyć, że w naszych księgarniach jest bardzo dużo słowników ortograficznych. Znaczna część z nich to młodsze i mniejsze potomstwo Nowego słownika ortograficznego PWN, wydanego po raz pierwszy w roku 1996. Jego kontynuacją jest wydawany od 2002 roku Wielki słownik ortograficzny PWN, dostępny w Internecie pod adresem so.pwn.pl. Są to wzorcowe słowniki ortograficzne, więc ich przepisywanie może się okazać pożyteczne (a może nawet i uczciwe, o ile przepisujący podali informacje o źródle).
26.07.2010

Jak długo trwa pisanie słownika?

To chyba pytanie, które słownikarze dostają najczęściej. Odpowiedź nie jest łatwa, bo chyba nikt nie pisze słowników przez 8 godzin w każdy dzień roboczy. Ważne jest też samo tempo pisania. Zależy ono nie tylko od liczby przepracowanych godzin, ale też od doświadczenia. Rzecz jasna wprawiony w swym fachu leksykograf poradzi sobie szybciej niż początkujący. Bardzo istotny jest też dorobek autora lub wydawnictwa. Ten, kto napisał jakiś duży słownik, łatwo i szybko na jego podstawie opracuje mniejszy.
Jest jeszcze wiele innych czynników, od których zależy odpowiedź na to pytanie, np. jaki słownik napisać łatwiej, a jaki trudniej. Odpowiedź za tydzień.
19.07.2010

Dlaczego tyle haseł?

Czytelnicy często pytają autorów słowników o zasady doboru haseł. Rzecz jest skomplikowana, bo zależy na przykład od tematu słownika, funkcji, jakie ma pełnić, grona przewidywanych odbiorców, wymagań wydawcy.
Może to wyglądać tajemniczo, ale gdyby problem objaśniać na przykładzie Słownika imion, okazałoby się, że nie jest bardzo skomplikowany. W tym słowniku znalazło się ok. 1050 imion, a głównym kryterium włączenia jakiegoś imienia do tego słownika była liczba jego użytkowników.
Okazało się, że po uwzględnieniu różnych czynników (proszę oczekiwać, że jeszcze o nich opowiem), w książce zostaną opisane te imiona, które w minionym stuleciu nadano w Polsce co najmniej 200 razy.
12.07.2010

Słownik i okładki

Słownik nazw własnych powstawał w latach 1997–1998, choć jego pomysł powstał dobrych 10 lat wcześniej. Co prawda w tamtych czasach raczej nie było możliwości zrealizowania takiego pomysłu. Możliwość pojawiła się po tym, gdy w kilkuosobowym zespole zakończyliśmy prace nad Nowym słownikiem ortograficznym PWN.
Mój projekt takiego słownika został przyjęty przez Redakcję Słowników Języka Polskiego Wydawnictwa Naukowego PWN. W kwietniu 1998 Słownik nazw własnych pojawił się w księgarniach. Później ukazało się wydanie 2. z kilkunastoma poprawkami, a każde z wydań miało najmniej 2 dodruki. Była też promocja tego słownika, o której jeszcze kiedyś opowiem.
Wiem, że czytelnicy często rozpoznają książki po kolorze okładki. Każdy bibliotekarz zaświadczy, że prośby o gramatykę w żółtej okładce albo podstawy ekonomii w niebieskiej są częste. Ze Słownikiem nazw własnych sprawa jest trudniejsza, bo miał aż 3 różne okładki!